Gordion'un kralları
MÖ 1200 civarından başlayarak dalgalar hâlinde Balkanlardan Anadolu'ya göçler oldu. Frigler bu göçlerle gelen Trak boylarından biriydi. Antik yazarlara göre Avrupa'dayken adları Brig idi, Anadolu'ya geçince Frig oldu. Dilleri Hint-Avrupa ailesindendir.
Önce Troia çevresine, sonra İznik Gölü kıyılarına ve Sakarya vadisine yayıldılar. MÖ 11. yüzyıla doğru, sonradan başkentleri olacak Gordion'a (Yassıhöyük, Polatlı, Ankara) ulaştılar. Gordion, Sakarya ile Porsuk nehirlerinin birleştiği yere yakındır. 2023'ten beri UNESCO Dünya Mirası listesindedir.
Arkeolojik ve yazıt bulgularına göre Frig etki alanı doğuda Kızılırmak'ı aşarak Çorum, Tokat ve Kırşehir'e, batıda Eskişehir, Afyonkarahisar ve Kütahya'ya uzanıyordu. Homeros ve Herodotos Frigya'yı ormanları, otlakları, hayvan sürüleri ve toprak ürünleriyle zengin bir ülke olarak anar; ekonominin temeli tarım ve hayvancılıktı.
| Kral | Bilinmesi gereken |
|---|---|
| Gordias | Batı kaynaklarına göre ilk kral, başkente adını verdi. Ünlü Gordion düğümü onun kağnısına bağlıydı |
| Midas | En güçlü kral. Asur belgelerinde Muşkili Mita. MÖ 709'da hâlâ tahtta |
Midas önce Geç Hitit beyleri ve Urartu kralı I. Rusa ile birlikte Asur kralı II. Sargon'a karşı ittifak kurdu. Asur Geç Hititleri tek tek yenince, doğudan gelen Kimmer tehlikesi karşısında Asur'la anlaştı ve elçi gönderdi. Batıda ise Aiol kenti Kyme'nin prensesiyle evlendi ve Delphoi'deki Apollon tapınağına tahtını armağan etti. Bu yüzden hem Doğu hem Batı ile ilişki kuran ilk Demir Çağı Anadolu kralı sayılır.
Eşek kulakları ve dokunduğunu altına çevirme öyküleri ise efsanedir. Eşek kulakları öyküsünün en bilinen anlatımı Romalı ozan Ovidius'a aittir. Gordion düğümünü MÖ 333'te kılıcıyla kesen Büyük İskender'dir.
Frigya iki ana bölgeye ayrılırdı: Gordion, Ankara ve Pessinus'u içine alan Büyük Frigya ile Eskişehir, Afyonkarahisar ve Kütahya arasındaki dağlık Küçük Frigya. Marmara'nın güneyindeki bölgeye de Hellespontos Frigyası denirdi.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Kimmer fırtınası
MÖ 8. yüzyılın sonunda Karadeniz'in kuzeyindeki bozkırlarda bir zincirleme göç başladı. İskitler Kimmerlerin yurduna girdi, Kimmerlerin bir kısmı da kaçarak Kafkaslar üzerinden Anadolu'ya indi. Kimmerler atlı, savaşçı bir bozkır halkıydı. Asur belgelerinde Gimirrai, Tevrat'ta Gomer olarak geçerler. Bazı Türk tarihçiler Kimmer ve İskitlerin Türk kökenli olduğunu savunur, ama bu konu tartışmalıdır.
Kimmerler Anadolu'yu doğudan batıya doğru sarstı:
- Urartu: ilk karşılaşılan devlet. Kimmerler MÖ 714'te, Asur kralı II. Sargon'dan hemen önce, I. Rusa'nın ordusunu yendi.
- Frigler: Strabon'a göre Kimmerler Frig ülkesini istila etti, Midas boğa kanı içerek canına kıydı. Frig siyasi gücü büyük darbe aldı.
- Lidya: Kral Gyges MÖ 644'te Kimmerlerle savaşırken öldü. Kimmerler Sardes'in aşağı kentini yağmaladı, Efes'teki Artemis tapınağını yaktı.
- Sonunda Lidya kralı Alyattes Kimmerleri yendi ve tehdit ortadan kalktı.
İskitler ise Hazar kıyısından, Derbent geçidinden geldi ve Urartu ile İran'ın kuzeybatısını etkiledi. Urartu'nun yıkılışında onların da payı vardır. Herodotos'a göre kaçan Kimmerlerin bir kısmı Sinop yarımadasına yerleşti; onları kovalayan İskitler ise Kafkasları sağlarına alıp yollarını şaşırdı ve Med ülkesine girdi.
Herodotos, İskit krallarının atları, hizmetkârları ve altın kaplarıyla gömüldüğünü, üstlerine büyük toprak yığınları yapıldığını anlatır. Mezara konan bu at ve eşyalar, ölümden sonra yaşamın sürdüğü inancını yansıtır; bozkır halklarının bu tepe biçimli mezarlarına kurgan denir. İskitler savaş tanrısı Ares'i, yalnız ona yaptıkları tapınağın üstüne dikilmiş eski bir demir kılıçla simgelerdi; Herodotos'un akinakes dediği bu kısa kılıcı Persler de kullanırdı.
Kimmerlerden sonra Frigya önce Lidya'nın, MÖ 547/546'dan sonra da Perslerin egemenliğine girdi. Frig dili ve kültürü ise yüzyıllarca yaşadı.
Tahmin et
Gordion kazılarında büyük bir yangın tabakası bulundu. Uzun süre bu yangını Kimmerlerin çıkardığı düşünüldü. Sence bu doğru mu?
Matar'ın kaya anıtları
Friglerin dini Ana Tanrıça inancına dayanır. Frig yazıtları ona “Matar” (Ana), bazen Matar Kubileya der. Bu tanrıça Frig sanatında betimlenen tek tanrıçadır. Başında yüksek bir başlık (polos), elinde kâse ya da yırtıcı bir kuşla ve çoğu zaman yanında aslanlarla gösterilir. Hitit-Luviler ona Kubaba, Yunanlılar Kybele, Romalılar Magna Mater dedi.
Matar için kentin dışında, su kaynaklarına yakın kayalıklarda açık hava kutsal alanları yapıldı. Bunlar üç türlüdür: kayaya oyulmuş cepheler (fasad), basamaklı sunaklar ve nişler. Cepheler, üçgen alınlıklı Frig evinin (megaron) ön yüzünü kayaya işler. Ortada tanrıçanın durduğu kapı biçimli bir niş vardır.
| Anıt ya da yer | Yer | Not |
|---|---|---|
| Midas Anıtı | Midas Kenti, Yazılıkaya (Eskişehir, Han) | En büyük Frig cephesi, yaklaşık 17 m. Yazıtında Midas adı geçer |
| Aslankaya | Afyonkarahisar | İki aslan arasında tanrıça kabartması |
| Arslantaş kaya mezarı | Afyonkarahisar, Köhnüş Vadisi | Girişinde dev aslan kabartmaları |
| Pessinus | Eskişehir, Sivrihisar, Ballıhisar | Matar'ın ikinci büyük kutsal kenti |
Midas Kenti, kült anıtlarının yoğunluğu yüzünden bölgenin dinî merkezi sayılır. Bu Yazılıkaya'yı Çorum'daki Hitit Yazılıkaya'sıyla karıştırma.
Frigler, Arkaik Yunan alfabelerinden uyarlanmış bir alfabe kullandı. Yazıtlar okunabiliyor ama dil tam çözülemedi, çünkü yazıtlar kısa ve az, işe yarayacak bir çift dilli yazıt da yok.
Tümülüsler ve Frig sanatı
Frigler soylularını tümülüslere gömdü: ölü ve armağanları bir mezar odasına konur, üstüne bir daha açılmamak üzere toprak ve taş yığılarak yapay bir tepe yapılırdı. Bu gelenek Anadolu'ya ilk kez Frigler tarafından Trakya ve Makedonya'dan getirildi.
Gordion çevresinde 100'den fazla tümülüs vardır. En büyüğü Büyük Tümülüs'tür: yaklaşık 53 m yüksekliğinde, 300 m çapında. Altındaki ahşap mezar odası dünyada ayakta kalmış en eski ahşap yapılardan biridir. İçinde ahşap bir lahitte 60'lı yaşlarında bir erkek iskeleti, tunç kazanlar ve geçme tekniğiyle yapılmış mobilyalar bulundu. Halk arasında “Midas Tümülüsü” denir, ama bugün Midas'ın babası Gordias'a ya da daha eski bir krala ait olduğu düşünülür. Kazı literatüründeki adı Tümülüs MM'dir (Midas Mound).
Frig sanatının özellikleri:
- Belirleyici özellik: geometrik bezeme. Taş ve ahşap oymadan çanak çömleğe her yerde görülür. İnsan figürü azdır.
- Ahşap işçiliği ve mobilyacılık en özgün daldır. Çivi kullanılmadan, geçme ile birleştirilmiş, kakmalı masa ve sehpalar yapıldı.
- Tunç göbekli (omphaloslu) kâseler, kazanlar ve kemerler Yunan tapınaklarına kadar gönderildi.
- Fibula (çengelli iğnenin atası) Frig sanatının simgelerindendir. Avrupa'da daha eski örnekleri bilinse de AÖF kitabı fibulayı MÖ 9. yüzyılda Friglerin geliştirdiği bir ürün olarak anlatır; Anadolu'da bu modayı Frigler yaygınlaştırdı. Frig fibulaları Doğu'dan Yunanistan'a kadar ticaretin işaretidir.
- Gordion sarayında renkli çakıl taşlarından yapılmış taban döşemesi, mozaiğin en eski örneklerinden sayılır.
- Dokumacılık ve müzik de önemliydi. Gordion'da bulunan binlerce dokuma tezgâhı ağırlığı ve ağırşak, gelişmiş bir dokuma iş kolunu gösterir. Antik yazarlar kavalı Frig buluşu sayar.
Kendi cümlelerinle anlat
Frig ve Urartu ölü gömme geleneklerini karşılaştır. Biri neden tümülüs, öbürü neden kaya mezarı kullanmış olabilir?