İmparatorluktan kent devletlerine
MÖ 1200 civarında Hitit İmparatorluğu çöktü. Hattuşa boşaldı, çivi yazısı bir daha kullanılmadı. Ama Hitit kültürü yok olmadı. Toros Dağları'nın güneyinde, Güneydoğu Anadolu'da ve Kuzey Suriye'de küçük, bağımsız kent devletleri ortaya çıktı. Bunlara Geç Hitit krallıkları (beylikleri) denir.
Neden “Geç Hitit”? Üç sebebi var:
- Krallarından birçoğu Hitit kral adlarını taşır (Muvatalli adı Mutallu, Şuppiluliuma adı Uşpilulume olarak yaşar).
- Luvi hiyeroglifini kullanmayı sürdürdüler.
- Sanatlarında Hitit özellikleri belirgindir.
Kargamış'ta I. Şuppiluliuma'nın soyundan Kuzi-Teşup, Konya-Karaman yöresindeki Kızıldağ'da ise Murşili adlı bir büyük kralın oğlu Hartapu “Büyük Kral” unvanını kullandı. Yani Hitit hanedanı yıkılıştan sonra da bir süre yaşadı.
| Krallık | Bugün nerede? |
|---|---|
| Kargamış | Gaziantep (Karkamış), Fırat kıyısı |
| Melid | Malatya, Arslantepe Höyüğü |
| Gurgum | Kahramanmaraş |
| Sam'al | Gaziantep, Zincirli Höyüğü |
| Kummuh | Adıyaman, merkezi Samsat |
| Tabal | Kayseri, Niğde, Nevşehir, Aksaray |
| Que, Hilakku | Çukurova ve batısındaki dağlık Kilikya |
| Pattin (Unqi) | Antakya ve Amik Ovası |
Bu kentlerin çevresinde iki büyük değişim yaşandı. Güneyden göç eden Sami kökenli Aramiler nüfusu ve kültürü değiştirdi. Doğuda Yeni Asur krallığı güçlendi. Geç Hititler zaman zaman ittifak kursalar da Asur'a karşı duramadılar ve MÖ 8. yüzyılda birer birer Asur eyaleti oldular.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Karkamış ve Arslantepe
Karkamış, Fırat'ın batı kıyısında, Anadolu yaylasının bittiği ve Suriye düzlüklerinin başladığı kritik bir geçittedir. İç kalesi Gaziantep'in Karkamış ilçesinde, dış kentinin büyük bölümü bugün Suriye'dedir. Hitit İmparatorluğu döneminde de bölgenin anahtarıydı.
Kentin baş tanrıçası Kubaba, “Karkamış Kraliçesi” diye anılır. Adının eski bir Sümer kraliçesinden geldiği düşünülür. Kubaba geleneği Anadolu'nun ana tanrıça inancıyla birleşti. Friglerin Matar'ı ve Yunanlıların Kybele'si bu çizginin devamıdır.
Karkamış'ta British Museum adına ilk kazıları 1878-1881'de Patrick Henderson yaptı. 1911-1914'te D. G. Hogarth ve Leonard Woolley yönetimindeki kazılarda T. E. Lawrence (“Arabistanlı Lawrence”) da çalıştı; Woolley 1920'de son bir sezon daha kazdı. Bulunan orthostatların önemli bir bölümü bugün Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi'nde, kentteki özgün dizilişine uygun biçimde sergilenir. Kabartmalarda Kubaba için yapılan törenler, savaş arabaları ve Asur'a karşı kazanılan zaferler görülür. MÖ 717'de Asur kralı II. Sargon kenti yağmaladı ve Karkamış bir Asur kenti oldu.
Malatya'nın 7 km kuzeydoğusundaki Arslantepe Höyüğü, Melid krallığının merkezidir. 1932'de Fransız Hititolog Louis Delaporte'un kazısında Aslanlı Kapı bulundu. Kapının kabartmalarında kral tanrılara sunu yapar. Arslantepe 2021'den beri UNESCO Dünya Mirası listesindedir.
Karatepe-Aslantaş, Zincirli ve İvriz
Karatepe-Aslantaş Osmaniye'nin Kadirli ilçesinde, Ceyhan Nehri kıyısında bir Geç Hitit kalesidir (MÖ 8.-7. yüzyıl). Kentin antik adı Azatiwataya, kurucusu Azatiwatas'tır. Azatiwatas, Adana ovasını yöneten Danuna kralına bağlıydı ve kendini Mopsos (Muksas) hanedanına bağlı görürdü. Mopsos, Yunan efsanelerinde Pamfilya ve Kilikya'da kentler kuran bir kâhindir.
Karatepe'yi ünlü yapan, kapılardaki Fenikece ve Luvice (hiyeroglif) yazılmış çift dilli yazıttır. Fenikece metni, bilinen en uzun Fenike yazıtıdır. Kaleyi 1946'da Helmuth Th. Bossert ile Halet Çambel keşfetti. İlk kazıları Bossert ile Bahadır Alkım yaptı, kazı, koruma ve onarım çalışmalarını Çambel sürdürdü. Bugün yerinde bir açık hava müzesi olarak gezilir. Çambel'in koruma ve onarım çalışmalarıyla düzenlenen bu alan, Türkiye'nin ilk açık hava müzesidir.
Sam'al'ın merkezi Gaziantep İslahiye'deki Zincirli Höyüğü'dür. Aşağı kenti iç içe iki daire biçimli surla çevrilidir. Buradaki yazıtların çoğu alfabeyle, Fenikece ve Aramca yazılmıştır. Bu, bölgedeki Arami etkisinin açık kanıtıdır. Asur kralı Esarhaddon'un zafer steli de Zincirli'de bulundu.
Aynı ilçedeki Yesemek Taş Ocağı ve Heykel Atölyesi, eski Yakındoğu'nun bilinen en büyük taş işçiliği atölyesidir. Hitit kralı I. Şuppiluliuma döneminde açıldı, Sam'al döneminde yeniden işletildi. Bazalt yamaçta, yarım kalmış yüzlerce aslan ve sfenks bloğu yontulmanın farklı aşamalarında durur; Karatepe gibi bir saray-kale değil, bir atölyedir.
Tabal bölgesi Friglerle komşuydu. Konya Ereğli'deki İvriz kabartmasında Tuvana (Tyana, Niğde) kralı Warpalawas, elinde üzüm salkımı ve başak tutan bereket getiren Fırtına Tanrısı'nın önünde dua eder. Kralın giysisi ve başlığı Frig modasını yansıtır.
Tahmin et
Karatepe'deki yazıtın bir yüzü Fenikece, öbür yüzü Luvi hiyeroglifiyle yazılmış. Sence bilim insanları için bunun önemi neydi?
Geç Hitit sanatı
Geç Hitit kentlerinin ortak mimari dili şudur:
- Kabartmalarla süslü anıtsal kapıları olan surlarla çevrili kentler; kapılarda aslan ve sfenks heykelleri.
- Duvarların alt kısmına dizilen, kabartmalı taş levhalar: orthostat.
- Sütunlu giriş revaklı saray ve tapınak planı: bit-hilani.
- Kral ve tanrı heykelleri, steller ve kaya kabartmaları.
- Luvi hiyeroglifiyle ve Arami alfabesiyle yazıtlar; kıyıya yakın kentlerde fildişi ve maden işçiliği.
Hitit İmparatorluğu'nda kabartmalar çoğunlukla dinsel törenleri anlatırdı. Geç Hitit döneminde dünyevi konular da girdi: savaş sahneleri, ziyafetler, hatta Maraş'tan bir karı kocanın birlikte betimlendiği mezar steli gibi aile sahneleri.
Sanatın etkilendiği kültürler değişti:
| Dönem ya da yer | Etki |
|---|---|
| Başlangıç | Hitit geleneği ve Kuzey Suriye'deki Hurri kültürü |
| MÖ 9. yüzyıldan sonra | Asur üslubunda saç, sakal ve tanrı sembolleri |
| Aramilerin yoğun olduğu kentler | Giysi ve başlıklarda Arami (Sami) özellikleri |
Frigler de Geç Hititlerden etkilendi. Gordion'da da Geç Hitit tarzında kabartmalı orthostatlar kullanıldı.
Kendi cümlelerinle anlat
Hitit İmparatorluğu yıkıldığı hâlde bilim insanları neden güneydeki bu kent devletlerine “Geç Hitit” adını veriyor? Kendi cümlelerinle açıkla.