Sardes ve hanedanlar
Lidya, Batı Anadolu'da Gediz (Hermos) ve Küçük Menderes (Kaistros) vadilerine yayılmış bir krallıktır. Batısında İyonya ve Aiolis, doğusunda Frigya, güneyinde Karya, kuzeyinde Mysia vardı. Başkenti Sardes'tir (Sardeis). Bugün Manisa'nın Salihli ilçesine bağlı Sart'tadır.
Lidyalıların kökeni tartışmalıdır. AÖF kitabına göre büyük olasılıkla Ege göçleriyle gelen bir Trak boyudur. Homeros bölgede Maionlar'ın yaşadığını söyler. Dilleri Hint-Avrupa ailesindendir.
Herodotos Lidya'da üç hanedan sayar: Atyadlar, Herakleidler ve Mermnadlar. İlk ikisinin tarihselliği şüphelidir. Herakleidlerin son kralı Kandaules, bir saray entrikasıyla öldürüldü ve tahtı Gyges aldı. Delphoi kâhini Gyges'in krallığını onayladı.
| Kral (Mermnadlar) | Bilinmesi gereken |
|---|---|
| Gyges | Hanedanın kurucusu. Asur belgelerinde Luddulu Gugu. Kimmerlere karşı savaşırken öldü (MÖ 644) |
| Ardys | Kimmerlere direndi, Priene'yi aldı |
| Sadyattes | Miletos'u yıllarca kuşattı ama alamadı |
| Alyattes | Kimmerleri yendi, Medlerle savaştı, Kızılırmak'a kadar genişledi |
| Kroisos | Son ve en zengin kral, Perslere yenildi |
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Güneş tutulması ve Kroisos'un sonu
Alyattes döneminde Lidya doğuda Kızılırmak'a ulaştı. Orada İran'da güçlenen Med kralı Kyaksares ile karşılaştı. İki kral beş yıl savaştı ama birbirini yenemedi. Bir savaş sırasında güneş tutuldu. İki taraf bunu tanrıların savaşı istemediğinin işareti saydı ve MÖ 585'te barış yapıldı. Herodotos'a göre Miletoslu Thales bu tutulmayı önceden haber vermişti. Barış evliliklerle güçlendirildi ve Kızılırmak Lidya'nın yıkılışına kadar sınır kaldı.
Alyattes'in oğlu Kroisos (Krezüs) zenginliğiyle ün saldı. “Karun kadar zengin” deyimi ondan kalır. Kroisos döneminde Lidya, Kilikya ve Likya dışında Kızılırmak'ın batısındaki neredeyse bütün Anadolu'ya egemen oldu. İyon ve Aiol kentleri ona vergi verdi. Efes'teki Artemis tapınağının kabartmalı sütunlarını o bağışladı.
Medleri yıkan Pers kralı II. Kyros batıya ilerleyince Kroisos Delphoi kâhinine danıştı. Aldığı cevap şuydu: “Savaşırsan büyük bir imparatorluk yıkılacak.” Kroisos bunu Pers'in yıkılacağı diye anladı.
Tahmin et
Kroisos kehanete güvenip Perslere savaş açtı. Sence kehanet doğru çıktı mı?
Paranın icadı
Lidya'nın uygarlığa en büyük katkısı madeni paradır. Bozdağ'dan (Tmolos) inen Paktolos (Sart Çayı) kumlarında doğal olarak altın ile gümüşün karışık hâli bulunur. Bu karışıma elektron denir. Lidyalılar MÖ 7. yüzyılın ortalarında bu madenden ilk sikkeleri bastı.
İlk Lidya sikkeleri bakla biçimindeydi ve üzerinde Lidya krallığının simgesi aslan başı vardı. Sikke, değerini ve ağırlığını devletin güvencesine bağladığı için takas ticaretini kolaylaştırdı. Lidyalılar sonra elektronu ayrıştırmayı öğrendi ve Kroisos döneminde ayrı ayrı saf altın ve saf gümüş sikkeler basıldı. Sardes'te Paktolos kıyısında kazılan Kroisos dönemi altın arıtma işlikleri, elektrondan saf altının burada elde edildiğini gösterir. Paranın bütün Akdeniz'e yayılmasını ise Yunan kentleri sağladı.
Lidya ekonomisinin başka dayanakları da vardı:
- Gediz ovasında sulu tarım, bağcılık, zeytin ve safran.
- Ünlü dokumalar, battaniyeler ve kozmetikler. Parfüm taşınan Lidya kabına bugün lydion denir.
- Başkentte kalıcı dükkânlar. Herodotos Lidyalıları ilk perakendeci tüccarlar ve zar, aşık kemiği gibi oyunların mucidi olarak anar.
- Kroisos'un ordusunda yabancı paralı askerler.
Tanrıçalar ve Bin Tepe
Lidya dini çok tanrılıydı ve Frigler gibi tanrıçalara öncelik verirdi:
| Tanrı ya da tanrıça | Not |
|---|---|
| Kuvava (Kybebe) | Ana Tanrıça, Yunanlıların Kybele'si. Kutsal hayvanı aslan |
| Artimu | Artemis. Sonra Efes'in baş tanrıçası oldu |
| Bakkhos (Dionysos) | Yunan şarap tanrısı, antik kaynaklar kökenini Lidya'ya bağlar |
Lidya dili sağdan sola yazılan, Yunan alfabesinden farklı bir alfabeyle yazıldı. Yazıt sayısı 115'i geçmez. Lidce-Aramca ve Lidce-Yunanca çift dilli yazıtlar sayesinde okunabiliyor.
Lidyalılar ölülerini yakmadan gömerdi. Krallar ve soylular, Sardes'in kuzeyinde Gölmarmara kıyısındaki Bin Tepe (Bintepeler) adlı alanda tümülüslere gömüldü. Bu geleneği Friglerden aldılar, ama iki farkla:
- Mezar odası Friglerdeki gibi ahşap değil, taştır.
- Odaya bir giriş koridoru (dromos) ile ulaşılır.
Bin Tepe'deki en büyük tümülüs Kral Alyattes'e aittir. Taban çapı yaklaşık 350 m'dir ve Anadolu'nun en büyük tümülüsüdür. Herodotos'a göre tümülüsü çarşı esnafı, zanaatkârlar ve fahişeler yaptırmıştı. Tepedeki beş sınır taşına her grubun payı yazılmıştı ve en büyük pay fahişelerinkiydi. Sardes ve Bin Tepe tümülüsleri 2025'te birlikte UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girdi.
Kendi cümlelerinle anlat
Lidyalıların madeni parayı bulmasını mümkün kılan coğrafi koşul neydi ve sikke ticareti nasıl değiştirdi? Kendi cümlelerinle anlat.