Yerliler ve göçmenler
MÖ 1200 civarındaki Deniz Kavimleri göçü Doğu Akdeniz'i altüst etti. Ardından gelen, yazılı kaynakların neredeyse sustuğu döneme Karanlık Çağ denir. Bu dönemde Yunanistan'dan Batı Anadolu kıyılarına göçler başladı. Bunlara Ege göçleri denir.
Göçmenler boş topraklara gelmedi. Antik yazarlara göre kıyıda daha önce şu yerli halklar yaşıyordu:
| Yerli halk | Nerede? |
|---|---|
| Lelegler | Bodrum yarımadası ve çevresi, Efes yöresi |
| Karlar | Güneybatı, sonra Karya adını verdikleri bölge |
| Mysler | Kuzeybatı (Mysia) |
| Pelasglar | Kıyı kesimleri |
Göç eden Yunanlılar konuştukları lehçeye göre üç gruptur:
| Topluluk | Yerleştikleri yer | Önemli kentler ve birlik |
|---|---|---|
| Aioller | Kuzey: Midilli adası, Çandarlı körfezi (Aiolis) | 12 kentlik birlik. En önemlisi Kyme. Aigai, Pitane, Myrina |
| İonlar | Orta: Gediz ile Büyük Menderes arası (İonia) | 12 kentlik Panionion birliği |
| Dorlar | Güneybatı: Knidos, Halikarnassos, Rodos ve İstanköy | Altı kentlik birlik, merkezi Knidos'taki Triopion |
Strabon'a göre ilk Aioller, en son Dorlar geldi. Smyrna (Bayraklı) önce bir Aiol kentiydi, sonra İonların eline geçti. Efes'i kuran İonlar orada Leleglerle ve Lidyalılarla savaşmak zorunda kaldı.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
İonia: on iki kent
İonlar kentlerini çoğunlukla limanlı, savunması kolay yarımadalara kurdu. Herodotos on iki İon kenti sayar: Miletos, Myus, Priene, Ephesos, Kolophon, Lebedos, Teos, Klazomenai, Phokaia, Erythrai ile Sakız ve Sisam adaları. Smyrna birliğe sonradan katıldı.
Bu kentler MÖ 8. yüzyılda Panionion adlı dinsel ve siyasi bir birlik kurdu. Toplantı yeri Mykale dağındaki (Dilek Yarımadası) Poseidon kutsal alanıydı. Birliğin dinsel yanı ağır basıyordu. Siyasi bağın zayıf olması, kentlerin önce Lidya'ya, sonra Perslere boyun eğmesini kolaylaştırdı.
| Kent | Akılda kalacak |
|---|---|
| Miletos | Thales, Anaksimandros, Anaksimenes. Karadeniz'e kadar 90 kadar koloni (Sinop bunlardan biri) |
| Ephesos | Artemis tapınağı, filozof Herakleitos |
| Phokaia | Denizci kent. Fransa'da Massalia'yı (Marsilya) kurdu |
| Priene | Izgara planlı kent |
| Teos | Şair Anakreon |
Aristoteles'in aktardığına göre Miletoslu Thales her şeyin ilk ilkesinin (arkhe) su olduğunu söyledi.
İki ünlü kehanet merkezi de İonia'dadır: Miletos'a bağlı Didyma (Didim) ve Kolophon'a bağlı Klaros. İkisi de Apollon'a adanmıştır. Didyma'yı Karya ile karıştırma.
İon kentlerinin mimarisi ve felsefesi Helen-Roma dersinde ayrıntılı işlenir.
Karya: Mylasa'dan Halikarnassos'a
Karia, Büyük Menderes'in güneyinden Fethiye'ye kadar uzanan bölgedir (bugünkü Muğla ve Aydın'ın güneyi). Adını yerli Karlar'dan alır. Karlar kendi dillerini kendi alfabeleriyle yazdı. Herodotos onları denizci ve paralı asker olarak anar. Herodotos'a göre Mısır kralı I. Psammetikhos'un ordusunda İonyalılarla birlikte Karyalı paralı askerler de vardı.
Pers egemenliğinde Karya, yerli bir hanedan olan Hekatomnidler tarafından satraplık olarak yönetildi:
| Yer | Bugün | Önemi |
|---|---|---|
| Mylasa | Milas | Hekatomnos'un merkezi, Karya'nın eski başkenti |
| Labranda | Milas yakını, dağda | Karya'nın Zeus kutsal alanı, Hekatomnidler büyüttü |
| Halikarnassos | Bodrum | Mausolos'un yeni başkenti, Herodotos'un doğduğu kent |
| Kaunos | Dalyan (Muğla) | Kayaya oyulmuş tapınak cepheli mezarlar |
| Knidos | Datça | Dor kenti, Dor birliğinin merkezi |
Mausolos MÖ 377-353 arasında Karya satrabıydı. Pers kralına bağlı kaldı ama Yunan kültürünü bölgede yaydı ve başkenti Mylasa'dan Halikarnassos'a taşıdı. Ölümünden sonra eşi II. Artemisia onun için Halikarnassos'ta görkemli bir anıt mezar yaptırdı: Mausoleion. Mimarları Pytheos ile Satyros, kabartma ustaları Skopas, Leochares, Bryaksis ve Timotheos'tur. Yaklaşık 45 m yüksekliğindeki bu yapı antik dünyanın yedi harikasından biri sayıldı. “Mozole” sözcüğü Mausolos'un adından gelir. Yapı depremlerle yıkıldı, taşları 15. ve 16. yüzyıllarda Bodrum Kalesi'nde kullanıldı, heykel ve kabartmaları 19. yüzyılda Londra'ya götürüldü.
Likya ve güneydeki komşular
Likya, Fethiye ile Antalya arasındaki Teke Yarımadası'dır. Hitit belgelerinde bölgenin adı Lukka'dır. Herodotos'a göre Likyalılar kendilerine Termil derdi ve soylarını babalarından değil annelerinden sayarlardı. Likçe, Luvice ile akraba bir Anadolu dilidir ve kendi alfabesiyle yazılmıştır.
| Yer | Önemi |
|---|---|
| Xanthos | Başkent. MÖ 545'te Pers komutanı Harpagos'a karşı kenti yakarak direndi |
| Letoon | Leto, Apollon ve Artemis'in kutsal alanı. Likçe, Yunanca ve Aramca üç dilli yazıt |
| Patara | Likya Birliği meclisinin en sık toplandığı kent, liman ve deniz feneri |
| Myra, Tlos, Pinara | Kaya mezarlarıyla ünlü birlik kentleri |
| Limyra | Pers döneminde Likya hükümdarı Perikles'in anıt mezarı |
Xanthos'taki yazıtlı dikilitaşın (Kheriga'nın anıt mezarı) yüzlerinde Likçe ve Yunanca metinler vardır. Xanthos ve Letoon 1988'den beri birlikte UNESCO Dünya Mirası listesindedir.
Likyalılar ölülerine anıtsal mezarlar yaptı. Ahşap evi taklit eden kaya mezarları, kemer kapaklı lahitler ve yüksek bir taş dikmenin tepesine yerleştirilen dikme mezarlar tipiktir. Xanthos'taki en ünlü iki anıt şunlardır:
- Harpyler Anıtı: kabartmalı bir dikme mezar (MÖ 5. yüzyıl başı).
- Nereidler Anıtı: yüksek bir kaide üzerinde tapınak biçimli anıt mezar (MÖ 4. yüzyıl başı). Sütunları arasında deniz perisi Nereid heykelleri vardır. Kabartmalarında Pers sanatının etkisi görülür. 19. yüzyılda Charles Fellows tarafından Londra'ya, British Museum'a götürüldü.
Likya Birliği, kentlerin ortak meclisle yönetildiği bir federasyondu. Meclis, üyelerin seçtiği bir kentte toplanırdı. Strabon'a göre 23 kent üyeydi ve en büyük altı kentin (Xanthos, Patara, Pinara, Tlos, Myra, Olympos) üçer oyu vardı. Bu temsil sistemi, modern federal anayasalar tartışılırken örnek gösterildi: ABD anayasasını savunan Federalist Yazılar'ın 9. makalesi Likya Birliği'ni örnek bir federasyon olarak anar.
Güneydeki öteki bölgeler de bilinmeli. Antik kentlerin mimarisi ayrı bir derste işlenir:
| Bölge | Bugün | Önemli kentler |
|---|---|---|
| Pamfilya | Antalya ovası | Perge, Aspendos, Side, Sillyon |
| Pisidia | Burdur, Isparta, dağlık Antalya | Sagalassos, Termessos, Selge |
| Kilikya | Mersin, Adana | Tarsus, Soloi, Olba (Uzuncaburç) |
Tahmin et
Herodotos, Likyalılara “kimlerdensin?” diye sorulduğunda farklı bir cevap verdiklerini anlatır. Sence nasıl bir cevap verirlerdi?
Kendi cümlelerinle anlat
Likya Birliği'ni neden antik dünyanın en gelişmiş birlik örneklerinden biri sayıyoruz? Kendi cümlelerinle açıkla.