İki yazı, birçok dil
Hititler aynı anda iki yazı sistemi kullandı:
| Yazı | Nereye yazıldı? | Kim okurdu? |
|---|---|---|
| Çivi yazısı | Kil tabletler, devlet arşivi, antlaşmalar, yıllıklar | Saray kâtipleri, resmî dil |
| Luvi hiyeroglifi | Kaya kabartmaları, steller, mühürler, bazı kaplar | Halka açık, toplumun geniş kesimi |
Çivi yazısı Mezopotamya'da doğdu. Anadolu onu Asur ticaret kolonileri çağında tüccarlar sayesinde tanımıştı. İlginç olan şu: Hititler Anadolu'da zaten kullanılan Eski Asur üslubunu değil, Eski Babil üslubunu benimsedi. Tablete sivri uçlu bir kalemle (stylus) ıslak kile bastırılarak yazılırdı. Tek bir bronz tablet örneği de bilinir.
Hiyeroglif sistemin kökeni tartışmalıdır; Mısır hiyeroglifinden esinlendiği de ileri sürülür, Anadolu'da yerli olarak geliştiği de. Bu yazının yansıttığı dil Luvicedir. Luvice ve Palaca, Hititçenin akrabası olan Hint-Avrupa dilleridir; Hattice ise bu aileye girmez. Hitit Devleti yıkıldıktan sonra çivi yazısı unutuldu ama Luvi hiyeroglifi Geç Hitit kentlerinde yaşamaya devam etti.
Kralın yıl yıl yaptığı işleri anlatan yıllıklara anal (annal) denir; en ayrıntılıları II. Murşili'nin yıllıklarıdır. Arşivlerde Hititçenin yanında Luvice, Palaca, Hattice, Hurrice ve diplomasi dili Akadca metinler de vardır. Bu çeşitlilik çok kültürlü bir imparatorluğun aynasıdır.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Kral, hukuk ve toplum
Hitit yönetimi teokratik monarşi olarak tanımlanır. Kral yaşarken tanrı değildi, ama gücünü tanrılardan aldığına inanılırdı. Öldüğünde “tanrı oldu” denirdi.
Boğazköy'de bulunan iki kanun tableti toplam yaklaşık 200 madde içerir. Biri “eğer bir adam”, öteki “eğer bir bağ” sözleriyle başlar. Hitit hukukunun ayırt edici yanları:
- Suçların çoğunun karşılığı tazminattır. Kaybolan ya da zarar gören malın yerine yenisi konur.
- Ölüm cezası sınırlıdır. Irza geçme ve devlet otoritesine karşı gelme gibi birkaç suça verilir.
- Vücudu sakatlama cezaları yalnızca kölelere uygulanabilir.
- Kanunlar zamanla yumuşamış, işkence cezalarının yerini hayvan kurbanı ve para cezası almıştır.
Bu yüzden Hitit kanunları, “göze göz, dişe diş” anlayışının ağır bastığı Mezopotamya'ya göre daha ileri sayılır. Hititler savaşı bile bir haklılık meselesi olarak görür, haklı tarafı tanrıların kazandıracağına inanırdı.
Halk özgürler ve köleler olarak ikiye ayrılırdı. Kölelerin de mülk edinme ve başlık parası vererek özgür bir kadınla evlenme hakkı vardı. Ekonominin temeli tarım ve hayvancılıktı. Topraklar saray, tapınak ve kişi mülkü olmak üzere üçe ayrılırdı, en büyük pay sarayındı.
Bin tanrılı Hatti ülkesi
Hititler kendi ülkelerini “bin tanrılı” diye tanımlardı. Ele geçirdikleri halkların tanrılarını resmî panteona katar, böylece farklı toplulukları devlete bağlardı. Bu karışıma senkretizm denir. Hatti, Hurri, Luvi, Mezopotamya ve hatta Eski Hint kökenli tanrılar bir aradaydı.
| Tanrı | Görevi | Kökeni |
|---|---|---|
| Teşup | Fırtına ve gök tanrısı | Hurri |
| Hepat | Teşup'un eşi, ana tanrıça | Hurri |
| Arinna'nın Güneş Tanrıçası | Devletin koruyucusu | Hatti |
| Şarruma | Teşup ile Hepat'ın oğlu | Hurri |
| Telipinu | Tarım ve bereket | Hatti |
| Kumarbi | Tanrıların babası | Hurri |
Teşup'un kutsal hayvanı boğadır. Hattuşa'da bulunan ikiz boğa biçimli kült kapları, onun boğaları Şeri ve Hurri'yi temsil eder.
Mitolojiden iki öykü bilinmeli. Kaybolan Tanrı mitosunda öfkelenen Telipinu ortadan kaybolur, bereketi de götürür. Onu bir arı bulup sokarak uyandırır. Kumarbi efsanesi, tanrı kuşaklarının birbirini devirmesini anlatır ve Hesiodos'un Theogonia'sındaki Uranos-Kronos-Zeus öyküsüne çok benzer. Hititler bu yolla Mezopotamya mitlerinin Yunan dünyasına geçmesinde köprü oldu.
Yazılıkaya, Hattuşa'nın yaklaşık 2 km kuzeydoğusunda iki doğal kaya odasından oluşan açık hava tapınağıdır. Büyük odada tanrılar alayı yürür: erkek tanrılar bir duvarda, tanrıçalar karşı duvarda, ana sahnede Teşup ile Hepat karşılaşır. Erkek tanrıların sivri külahlarındaki boynuz sayısı rütbeyi gösterir. Küçük oda, IV. Tuthaliya ile ilişkilidir. Burada on iki yeraltı tanrısı, Kılıç Tanrı ve Tanrı Şarruma'nın kralı kucakladığı kabartma vardır.
Tahmin et
Hitit şehirlerindeki büyük tapınaklara ve bayram törenlerine sıradan halk katılabiliyor muydu? Tahminini yaz.
Kapılar, vazolar, kaya anıtları
Hitit kentleri güçlü surlarla çevriliydi ve anıtsal kapıları vardı:
| Eser | Yer | Kısaca |
|---|---|---|
| Aslanlı Kapı | Hattuşa | Kentin koruyucusu iki aslan, araba geçişine uygun |
| Kral Kapısı | Hattuşa | Kabartmadaki figür aslında bir savaş tanrısıdır |
| Sfenksli Kapı ve Yerkapı | Hattuşa | Yapay toprak setin üstünde kapı, altında 70 m'lik tünel (poterne) |
| Büyük Mabet (1 numaralı tapınak) | Hattuşa, Aşağı Şehir | İki kült odası, Fırtına Tanrısı ile eşi Arinna'nın Güneş Tanrıçası'na adanmıştır |
| Sfenksli Kapı, orthostat | Alacahöyük (Çorum) | Bayram töreni kabartmaları, çift başlı kartal |
| İnandık vazosu | İnandıktepe (Çankırı) | Eski Hitit kült merkezi Hanhana, dört frizde bayram, müzik, dans ve kutsal evlilik |
| Hüseyindede vazoları | Çorum | İnandık'a benzer bayram sahneleri |
İnandık vazosu Hitit tasvir sanatının şaheseri sayılır ve Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi'nde sergilenir. Bir bayramı sinema şeridi gibi anlatır.
Hititler kaya yüzeylerine de anıtlar yaptı. Bunların çoğunda Luvi hiyeroglifiyle kısa yazıtlar vardır:
- Fıraktın (Kayseri): III. Hattuşili ile kraliçe Puduhepa tanrılara sunu yapar.
- Eflatunpınar (Konya, Beyşehir): kaynak suyu üzerine yapılmış kutsal havuz anıtı.
- Karabel (İzmir, Kemalpaşa): batıdaki Hititlere bağlı bir kralın kabartması.
- Sirkeli (Adana): II. Muvatalli'nin kabartması, bilinen en eski Hitit kaya kabartmalarından.
Hititler su toplamak için barajlar da yaptı; Sivas'taki Sarissa (Kuşaklı) kentinin güneyinde taşlarla set çekilerek oluşturulmuş bir Hitit barajı ve gölet vardır.
Kendi cümlelerinle anlat
Hititler neden önemli belgeleri çivi yazısıyla tabletlere, kaya anıtlarındaki yazıtları ise hiyeroglifle yazdı? Kendi cümlelerinle açıkla.