Önce Hattiler vardı
Hititler Anadolu'ya geldiğinde boş bir ülke bulmadılar. Kızılırmak kavsinin içinde, Hititlerden önce Hattiler yaşıyordu. Hatti dili Hint-Avrupa dillerinden değildir ve henüz tam anlaşılamamıştır.
Hattiler o kadar köklüdür ki, sonradan gelen Hititler ülkeye onların adını vermeye devam ettiler. Hitit belgelerinde ülkenin adı Hatti ülkesi, başkentin adı Hattuşadır. “Hitit” sözcüğü ise Tevrat'taki “Het oğulları” adından gelir. Bu yüzden Hatti Ülkesi, Anadolu'nun bilinen en eski adı sayılır. Hititler kendilerine Neşalı, dillerine Neşaca derlerdi. Eski kuşak onları hâlâ “Eti” olarak bilir.
Hatti kültürünün en ünlü izleri Alacahöyük (Çorum) kral mezarlarında bulundu. Bu mezarlar Erken Tunç Çağı'nın sonlarına aittir, yani Hitit Devleti'nden yüzyıllarca eskidir. En dikkat çekici buluntular:
| Buluntu | Ne işe yarıyordu? |
|---|---|
| Güneş kursları | Geyik ve boğa figürleriyle süslü, bronzdan tören sembolleri (sancak başları) |
| Geyik ve boğa heykelcikleri | Kutsal hayvanları temsil eden kült objeleri |
| Altın ve gümüş eşyalar | Soyluların mezara konan değerli eşyaları |
Alacahöyük kazısı 1935'te Atatürk'ün isteğiyle Remzi Oğuz Arık başkanlığında başladı ve Cumhuriyet döneminin ilk ulusal kazısı sayılır.
Güneş kursu ile Ankara'daki Hitit Güneşi anıtını karıştırma. Anıt bu Hatti eserinden esinlenerek yapıldı, ama eserin kendisi Hititlerden önceye aittir.
Hattilerin dini de Hititlere geçti. Hititlerin en büyük tanrıçalarından Arinna'nın Güneş Tanrıçası Hatti kökenlidir.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Kuruluş: Anitta'dan Telipinu'ya
Asur ticaret kolonileri çağının sonlarında yerel beylikler birbirleriyle yarışıyordu. Kuşşar kralı Pithana ve oğlu Anitta bu yarışı kazandı ve MÖ 1750 civarında Anadolu'nun ilk siyasi birliğini kurdu. Anitta merkezini Kayseri yakınındaki Kaneş'e taşıdı. Hattuş kentini yıktı ve orayı yeniden kuracak olanı lanetledi.
Lanete aldırmayan kral, yaklaşık yüz yıl sonra geldi. I. Hattuşili Hattuşa'yı başkent yaptı ve adını da bu kentten aldı (“Hattuşalı”). Bu yüzden Hitit Devleti'nin kurucusu sayılır (MÖ 1650 civarı). Unvanı Labarna olduğu için bazı kaynaklar onu bu adla da anar. Anadolu dışına, Kuzey Suriye'ye sefer yapan ilk Hitit kralıdır.
| Kral | Akılda kalacak iş |
|---|---|
| Anitta | Kuşşar kralı, ilk siyasi birlik, Hattuş'u yıkıp lanetledi |
| I. Hattuşili | Kurucu, Hattuşa'yı başkent yaptı, Kuzey Suriye seferleri |
| I. Murşili | Halep'i aldı, Babil'e kadar ilerledi, dönüşte eniştesi Hantili'ce öldürüldü |
| Telipinu | Taht kavgalarını bitirmek için veraset fermanı çıkardı |
Telipinu Fermanı'na göre önce kralın asıl eşinden doğan oğul, o yoksa ikinci eşten doğan oğul, o da yoksa asıl eşten doğan kızın kocası kral olacaktı.
Hitit kralı mutlak hükümdar değildi. Kraliyet ailesinden ve devlet ileri gelenlerinden oluşan pankuş (panku) adlı asiller meclisi, ölüm cezalarını onaylar ve hanedan içi anlaşmazlıklara bakardı. Kral aynı anda başrahip, başkomutan ve baş yargıçtı. Kraliçeyi “Tavananna” unvanı ile anarlardı.
İmparatorluk ve Kadeş
MÖ 14. yüzyılda I. Şuppiluliuma tahta çıktı. Hitit Devleti'ni imparatorluğa dönüştüren kral odur. Güneydoğuda Mısır'la ittifak kuran Mitanni devletini ağır bir yenilgiye uğrattı, Halep ve Kargamış'ı alıp başlarına oğullarını getirdi. Dul kalan bir Mısır kraliçesi ondan firavun olacak bir oğul istedi, ama gönderilen prens Zannanza Mısır'da öldürüldü. Bu olay iki ülkeyi Kadeş'e kadar sürecek bir düşmanlığa soktu. Esirlerin getirdiği veba ise ülkeyi yıllarca kırdı.
Oğlu II. Murşili yıllık tutturan bir tarih yazıcısı olarak bilinir. Onun oğlu II. Muvatalli başkenti bir süre Konya-Karaman yöresindeki Tarhuntaşşa'ya taşıdı. Batıda ise Hitit belgelerinde Ege'de yer alan Ahhiyawa ülkesi, Batı Anadolu'daki Luvice konuşan halklar üzerinde nüfuz için Hititlerle yarışıyordu.
Suriye'nin denetimi için Hititler ile Mısır sonunda Kadeş kenti önünde karşılaştı:
| Hitit tarafı | Mısır tarafı | Sonuç | |
|---|---|---|---|
| Kadeş Savaşı | II. Muvatalli | II. Ramses | Kesin galip yok, Mısır ordusu başarı kazanamadı |
| Kadeş Antlaşması | III. Hattuşili | II. Ramses | Bilinen ilk yazılı uluslararası barış antlaşması |
Antlaşma “ebedî barış ve kardeşlik” ister, iki taraf birbirine saldırmamayı ve dış tehlikeye karşı yardımlaşmayı kabul eder. Hitit nüshası çivi yazılı bir kil tablet olarak İstanbul Arkeoloji Müzesi'ndedir. Bu tabletin büyütülmüş bir kopyası New York'taki Birleşmiş Milletler binasında asılıdır. Mısır nüshası tapınak duvarlarına hiyeroglifle yazılmıştır.
Tarihlere dikkat et. AÖF kitabı eski kronolojiyle savaşa MÖ 1285, antlaşmaya MÖ 1270 der. Birçok güncel kaynak ise yaklaşık 1274 ve 1259 verir. Şıklarda hangisi varsa onu tanı. Asıl sorulan, tarafların kim olduğudur.
III. Hattuşili'nin eşi Puduhepa Hitit tarihinin en güçlü kraliçesidir. Yabancı krallarla kendi adına mektuplaştı ve antlaşmaya mührünü bastı.
Tahmin et
Kadeş Savaşı'ndan sonra II. Ramses tapınak duvarlarına büyük bir zafer kazandığını yazdırdı. Sence savaşı gerçekten Mısır mı kazandı?
Son ve yeniden keşif
IV. Tuthaliya döneminde Assur baskısı arttı. Son kral II. Şuppiluliuma batıda Lukka (Likya) ülkesine seferler yaptı. MÖ 1200 civarında uzun süren kuraklık, kıtlık, taht kavgaları ve Deniz Kavimleri göçü birleşti. Hitit çivi yazılı belgeleri bu tarihte sustu, Hattuşa boşaltıldı. Bu çöküş, Hitit Devleti'nin bütün tarihini geçirdiği Geç (Son) Tunç Çağı'nın sonunda Önasya'yı saran bunalımın bir parçasıydı. Hitit soyundan gelen yöneticiler güneye, Toros ötesine çekildi. Onları üçüncü derste Geç Hititler olarak göreceksin.
Hititler yaklaşık üç bin yıl unutuldu. Yeniden keşif sırası sınavda sorulur:
| Kişi | Yaptığı |
|---|---|
| Charles Texier (1834) | Boğazköy'deki kalıntıları ilk gören ve bilim dünyasına tanıtan gezgin |
| Hugo Winckler (1906) | Boğazköy'de kazı yaptı, binlerce tabletlik devlet arşivini buldu |
| Bedřich Hrozný (1915) | Hititçeyi çözdü, Hint-Avrupa dili olduğunu gösterdi |
Hattuşa bugün Çorum'un Boğazkale ilçesindedir ve 1986'dan beri UNESCO Dünya Mirası listesindedir. Burada 25.000'den fazla tablet ve tablet parçası bulundu. Hititçe, yazılı belge bırakmış en eski Hint-Avrupa dilidir. Başka Hitit arşivleri de var: Maşathöyük (Tapigga, Tokat), Ortaköy (Şapinuva, Çorum; Orta Hitit döneminin askerî ve dinî merkezi, yaklaşık 4.000 tablet parçası; kazıcılarına göre bir süre kralların oturduğu ikinci başkent) ve Kuşaklı (Şarişşa, Sivas).
Tabletlerde mitolojiden tıbba, hukuktan antlaşmalara kadar her konu var. Halkın gündelik hayatı ise daha çok kanun metinlerinden öğrenilir.
Kendi cümlelerinle anlat
Hititlerin Hattuşa'yı başkent yapmalarına rağmen ülkeyi neden “Hatti ülkesi” diye andıklarını kendi cümlelerinle açıkla.