Satraplar dönemi
MÖ 547/546'da Pers kralı II. Kyros Sardes'i aldı ve Lidya Krallığı'na son verdi. Komutanı Harpagos kısa sürede İonia, Karya ve Likya'yı da ele geçirdi. Anadolu iki yüz yılı aşkın bir süre Ahameniş Pers İmparatorluğu'nun parçası oldu.
Persler ülkeyi satraplık denen eyaletlere böldü. Her satraplığın başında kralın atadığı bir satrap vardı. Halk düzenli vergisini ödediği sürece dinine, diline ve geleneklerine karışılmazdı. Bu yüzden Frig, Lidya, Karya ve Likya kültürleri Pers döneminde yaşamaya devam etti.
| Satraplık | Merkezi |
|---|---|
| Lidya (Sparda) | Sardes, Anadolu'daki en önemli satraplık merkezi |
| Hellespontos Frigyası | Daskyleion (Ergili, Bandırma, Balıkesir) |
| Karya | Önce Mylasa, sonra Halikarnassos (yerli Hekatomnid satraplar) |
| Büyük Frigya | Kelainai (Dinar, Afyonkarahisar) |
| Kilikya | Yerli krallar eliyle yönetildi |
Pers döneminin önemli olayları:
- İon Ayaklanması (MÖ 499-494): Miletos'un önderliğinde İon kentleri isyan etti. Ayaklanmanın başında isyancılar, Atina ve Eretria'nın gönderdiği gemilerin desteğiyle Sardes'i ele geçirip yaktı. Pers donanması Lade önünde kazandı ve Miletos yıkıldı. Esirler Susa'ya götürüldü, Dareios onları Dicle ağzındaki Ampe kentine yerleştirdi. Ardından Yunanistan'a yönelen Pers seferleri başladı.
- Kral Barışı (MÖ 386): Pers kralı Yunan kentlerine bir antlaşma dayattı ve Batı Anadolu kentleri yeniden Pers egemenliğine girdi.
- Pers egemenliği MÖ 334'te Büyük İskender'in Granikos (Biga Çayı) zaferiyle sona erdi. Bundan sonrası Helen-Roma-Bizans dersinin konusudur.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Kral Yolu ve Greko-Pers sanatı
Persler dev imparatorluğu yönetebilmek için iyi bir yol ağı kurdu. Bunların en ünlüsü Kral Yolu'dur. Yol Sardes'i Pers başkentlerinden Susa'ya bağlar. Anadolu'da Sardes'ten çıkıp Gordion ve Ankara üzerinden Kızılırmak'ı aşar, Kapadokya'dan Fırat'a uzanırdı. Lidyalıların zaman içinde kullandığı güzergâhlar, I. Dareios döneminde (MÖ 522-486) düzenli bir devlet yoluna dönüştürüldü.
Herodotos'a göre yol boyunca 111 konak (menzil) vardı ve uzunluğu yaklaşık 2.500 km idi. Yaya bir yolcu bu yolu yaklaşık üç ayda yürürdü.
Tahmin et
Bir yolcunun üç ayda yürüdüğü Kral Yolu'nda, Sardes'ten Susa'ya giden kraliyet mektubu sence kaç günde ulaşırdı?
Pers ve Yunan sanatının Anadolu'da karışmasından Greko-Pers üslubu doğdu. Başlıca örnekler:
- Daskyleion stelleri: Pers giysili figürler, cenaze töreni ve araba sahneleri.
- Elmalı'daki Karaburun ve Kızılbel tümülüsleri: mezar odalarının duvarlarında ziyafet, savaş ve cenaze resimleri.
- Likya'daki Nereidler Anıtı ve Limyra'daki Perikles anıt mezarı: Yunan biçimli yapılarda Pers üslubunda kabartmalar.
Kommagene: tanrıların dağı
Geç Hitit döneminde Adıyaman çevresindeki krallığın adı Kummuh'tu. Aynı topraklar Hellenistik çağda Kommagene adını aldı. Seleukos Krallığı zayıflayınca, MÖ 2. yüzyılın ortalarında bölgenin valisi Ptolemaios bağımsızlığını ilan etti. Başkent Fırat kıyısındaki Samosata'ydı (Samsat). Eski kent bugün Atatürk Barajı gölünün altında kalmıştır. Zeugma ve Dülük (Doliche) de bu krallığa bağlıydı.
Kommagene Roma ile Part İmparatorluğu arasında bir tampon devletti. Roma krallığı MS 72'de kesin olarak ilhak etti.
Krallığın en ünlü hükümdarı I. Antiokhos'tur (MÖ 1. yüzyılın ortası). Babası tarafından Pers kralı Dareios'a, annesi tarafından Büyük İskender'e uzanan bir soy iddia etti. Bu çifte soy, Doğu ile Batı'yı birleştiren din politikasının temelidir.
| Yer | Bugün | Ne var? |
|---|---|---|
| Nemrut Dağı | Adıyaman, Kâhta (yaklaşık 2.150 m) | I. Antiokhos'un tümülüsü ve kutsal alanı (hierothesion), doğu ve batı teraslarında dev heykeller |
| Arsameia | Adıyaman, Kâhta, Eski Kale | Antiokhos'un babası Mithridates'in kutsal alanı. kral-Herakles tokalaşma kabartması, uzun Grekçe yazıt |
| Karakuş Tümülüsü | Adıyaman, Kâhta | Kraliyet ailesinin kadınları için, adını bir sütunun tepesindeki kartal heykelinden alır |
Nemrut'taki oturan dev heykeller, adları hem Yunan hem Pers olan tanrıları gösterir: Zeus-Oromasdes, Apollon-Mithras-Helios-Hermes, Herakles-Artagnes-Ares, bereket tanrıçası Kommagene ve tanrılar arasına oturtulmuş Antiokhos'un kendisi. Yanlarında aslan ve kartal bekçiler vardır. Kabartmalarda kral tanrılarla tokalaşır. Bir aslan kabartması üzerindeki yıldızlar, dünyanın en eski horoskoplarından biri sayılır. Kültür Portalı'na göre bu dev heykeller Greko-Pers üslubunda, kireçtaşı bloklardan yontulmuştur.
Nemrut Dağı 1881'de Alman mühendis Karl Sester tarafından fark edildi, ilk bilimsel incelemeyi 1883'te Osman Hamdi Bey yaptı. Alan 1987'den beri UNESCO Dünya Mirası listesindedir.
Büyük tekrar tablosu
Sınavdaki eşleştirme sorularının neredeyse hepsi bu tablodan çıkar. Yüksek sesle oku, sonra sağ sütunları kapatıp kendini dene.
| Uygarlık | Başkent / merkez | Bugün | Ünlü kral | Baş tanrı / tanrıça | Simge eser |
|---|---|---|---|---|---|
| Hatti | Hattuş | Çorum | (yerel krallar) | Arinna Güneş Tanrıçası | Alacahöyük güneş kursları |
| Hitit | Hattuşa | Çorum, Boğazkale | I. Hattuşili, I. Şuppiluliuma | Teşup, Hepat | Yazılıkaya, Kadeş Antlaşması |
| Geç Hitit | Karkamış, Melid, Sam'al | Gaziantep, Malatya | Azatiwatas, Warpalawas | Kubaba, Tarhunza | Orthostat, Karatepe yazıtı |
| Urartu | Tuşpa | Van | I. Sarduri, Menua | Haldi | Menua (Şamran) Kanalı, bronz kalkan |
| Frig | Gordion | Ankara, Polatlı | Gordias, Midas | Matar (Kybele) | Midas Anıtı, Büyük Tümülüs, fibula |
| Lidya | Sardes | Manisa, Salihli | Gyges, Kroisos | Kuvava, Artimu | Elektron sikke, Bin Tepe |
| İonia | Panionion birliği | İzmir, Aydın | (kent devletleri) | Artemis, Apollon | Miletos, Efes, Didyma |
| Karya | Mylasa, Halikarnassos | Muğla, Milas, Bodrum | Mausolos | Zeus (Labranda) | Mausoleion |
| Likya | Xanthos | Antalya, Kaş | (Likya Birliği) | Leto (Letoon) | Nereidler ve Harpyler anıtları |
| Kommagene | Samosata | Adıyaman, Samsat | I. Antiokhos | Doğu-Batı karışık tanrılar | Nemrut Dağı, Arsameia |
Kim kimi yıktı? Kısa zincir:
- Hitit → MÖ 1200 civarı göçler, kuraklık, iç karışıklık.
- Geç Hititler → Asur, MÖ 8. yüzyıl.
- Frig → Kimmer istilası, sonra Lidya ve Pers egemenliği.
- Urartu → Kimmer ve İskit akınları, sonra Medler.
- Lidya → Pers kralı II. Kyros, MÖ 547/546.
- Kommagene → Roma, MS 72.
Kendi cümlelerinle anlat
Anadolu'da aynı ana tanrıçanın farklı uygarlıklarda farklı adlarla yaşadığını bir örnekle açıkla.