Nekropol ve ölü gömme
Antik kentte ölüler yaşayanların arasına gömülmezdi. Mezarlıklar sur dışında, kente giren yolların iki yanında sıralanırdı. Kente gelen yolcu önce mezar anıtlarının arasından geçerdi. Mezarlık alanına nekropol (“ölüler kenti”) denir. Hierapolis (Pamukkale) nekropolü, binlerce lahit ve mezar yapısıyla Anadolu'nun en büyük antik mezarlıklarındandır.
Ölüler iki yolla defnedilirdi:
| Yöntem | Ne yapılır? | İlgili kap |
|---|---|---|
| İnhumasyon | Ölü doğrudan toprağa, mezar odasına ya da lahde konur | Lahit |
| Kremasyon | Ölü yakılır, külleri saklanır | Urne (kül kabı) ya da ostotek |
Ostotek, kemiklerin ya da küllerin konduğu, genellikle küçük bir lahdi andıran taş sandıktır. Mezar odası dolunca eski gömülerin kemikleri de ostoteklere aktarılırdı.
Mezar sanatında sık karşına çıkacak bir eşya klinedir. Kline, Yunan ve Roma evinde hem yatak hem de şölenlerde üzerine uzanılarak yemek yenilen sedirdir. Mezar kabartmalarında ölü, kline üzerine uzanmış hâlde bir şölende (ölü yemeği) gösterilir. Bazı lahitlerin kapağı da kline biçiminde yapılır ve ölünün heykeli üzerine yaslanmış durur.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Tümülüs
Tümülüs, mezar odasının üzerine toprak ve taş yığılarak yapılan yapay tepedir. Genellikle kral ve soylular için yapılırdı. Höyükle karıştırma: höyük, aynı yerde üst üste kurulan yerleşimlerin yıkıntılarının zamanla oluşturduğu tepedir. Tümülüs mezardır, höyük yerleşimdir. Avrasya bozkırlarında İskitler gibi atlı göçebelerin yaptığı benzer mezar tepelerine ise kurgan denir.
| Tümülüs | Yer | Uygarlık | Not |
|---|---|---|---|
| Gordion Büyük Tümülüs (MM) | Polatlı (Ankara) | Frig | Halk arasında “Midas Tümülüsü”; içinde dünyanın ayakta kalmış en eski ahşap yapılarından olan mezar odası (yaklaşık MÖ 740) |
| Bin Tepe | Salihli (Manisa) | Lidya | Sardes'in kraliyet nekropolü; en büyük tümülüs Kral Alyattes'e atfedilir |
| Nemrut Dağı | Kahta (Adıyaman) | Kommagene | Kral I. Antiokhos'un dağın zirvesine yaptırdığı kutsal mezar alanı (hierothesion) |
| Karakuş | Kahta (Adıyaman) | Kommagene | Kraliyet ailesinin kadınları için; adını sütun üzerindeki kartal heykelinden alır |
| Trakya tümülüsleri | Kırklareli çevresi | Trak | Trak şeflerine ait çok sayıda tümülüs |
Gordion'daki büyük tümülüsün gerçekten Midas'a ait olduğu kesin değildir. Ahşabın tarihi Midas'tan biraz eskidir. Bu yüzden babası Gordios'a ait olabileceği düşünülür.
Tahmin et
Bir tarlanın ortasında yuvarlak, yapay görünen bir tepe görüyorsun. Bunun tümülüs mü höyük mü olduğunu kazmadan anlamak için hangi ipuçlarına bakardın?
Kaya mezarları ve Likya
Anadolu'nun güneybatısındaki Likya (bugünkü Antalya'nın batısı ve Muğla'nın Fethiye çevresi), mezar mimarisiyle dünyada eşsizdir. Ölülerin ruhunun kanatlı varlıklarca göğe taşındığına inanıldığı anlatılır. Mezarların çoğu bu yüzden yüksek kayalıklara ya da yüksek kaidelere yapılmıştır.
| Likya mezar tipi | Görünüşü | Örnek |
|---|---|---|
| Ev tipi kaya mezarı | Kayaya oyulmuş, ahşap evin kirişlerini ve kapısını taklit eden cephe | Myra (Demre), Pınara, Tlos |
| Tapınak cepheli kaya mezarı | Sütunlu ve alınlıklı, tapınak görünümlü cephe | Amyntas Kaya Mezarı (Fethiye) |
| Lahit | Yüksek kaide üzerinde, sivri kemerli (“gotik”) kapaklı taş lahit | Kaş'taki Kral Lahdi, Xanthos'taki Payava Lahdi |
| Payeli (anıt) mezar | Tek parça yüksek taş paye, tepesinde mezar odası | Xanthos'taki Harpy Anıtı |
| Tapınak biçimli anıt mezar | Kaide üzerine oturan küçük tapınak | Xanthos'taki Nereidler Anıtı |
Payava Lahdi, Harpy Anıtı ve Nereidler Anıtı 19. yüzyılda Xanthos'tan sökülüp Londra'daki British Museum'a götürüldü.
Tapınak cepheli kaya mezarlarının en çok fotoğraflanan örnekleri ise Likya sınırının hemen batısında, Karya'daki Kaunos'tadır (Dalyan'ın karşısı, Köyceğiz, Muğla). Kaya mezarı geleneği Karadeniz'de de görülür: Amasya'daki Pontus kral mezarları ve Kastamonu çevresindeki Paflagonya kaya mezarları ünlüdür.
Lahit, heroon ve mozole
Lahit (Grekçe sarkophagos), ölünün konduğu taş ya da pişmiş toprak sandıktır. Sarkophagos “et yiyen” demektir: Assos'tan çıkarılan bir taşın içine konan bedeni kısa sürede yok ettiğine inanılırdı ve ad zamanla her türlü lahde verildi. Anadolu'dan çıkan ünlü lahitler:
- Klazomenai lahitleri (Urla, İzmir): Arkaik dönemin boyalı pişmiş toprak lahitleri.
- Sidamara lahdi (Konya): Roma döneminin sütunlu, nişli, yoğun bezemeli mermer lahdi.
- İskender Lahdi ve Ağlayan Kadınlar Lahdi: Sayda (Lübnan) kral nekropolünden çıkarıldı, bugün İstanbul Arkeoloji Müzesi'ndedir.
Heroon, bir kahramana ya da kentin kurucusuna adanmış mezar ve kült yapısıdır. Likya'daki Trysa Heroonu'nun (Gölbaşı) kabartmaları bugün Viyana'dadır.
Mozole (mausoleion), içinde mezar odası bulunan anıtsal yapıdır ve adını bir kişiden alır. MÖ 4. yüzyılda Karya hükümdarı Mausolos için eşi Artemisia'nın yaptırdığı anıt mezar, Halikarnassos'ta (Bodrum) yükseldi. Plinius'a göre Artemisia yapı bitmeden öldü; heykeltıraşlar işi yine de tamamladı. Mimarları Pytheos ve Satyros, heykellerinin bir bölümünü yapanlar arasında Skopas da vardı. Halikarnas Mozolesi antik dünyanın yedi harikasından biridir. Depremlerle yıkıldı, taşlarının bir bölümü sonradan Bodrum Kalesi'nin yapımında kullanıldı. Türkiye'deki öbür harika ise Efes'teki Artemis Tapınağı'dır.
Mozolenin küçük kardeşleri de vardır: Belevi Mozolesi (Selçuk, İzmir) ve Roma dönemine ait Gümüşkesen (Milas, Muğla).
Kendi cümlelerinle anlat
Lahit, ostotek ve tümülüs arasındaki farkı bir turiste tek tek nasıl anlatırsın? Kendi cümlelerinle yaz.