Kent planı
Erken kentlerde sokaklar araziye göre kendiliğinden şekillenir; dar, kıvrımlı ve düzensizdir. Buna organik plan denir. MÖ 5. yüzyılda Miletli Hippodamos'un adıyla anılan yeni bir anlayış yaygınlaştı: sokakların birbirini dik açıyla kestiği, kenti eşit yapı adalarına bölen ızgara plan. Kamusal alanlar, tapınaklar ve konutlar plana göre önceden yerleştirilirdi.
| Örnek | Bugünkü yer | Not |
|---|---|---|
| Milet | Didim (Aydın) | Hippodamos'un memleketi; Perslerin yıkımından sonra ızgara planla yeniden kuruldu |
| Priene | Söke (Aydın) | Izgara planın en karakteristik örneği; plan dik yamaçta teraslarla uygulandı |
| Pire | Atina limanı | Planını Hippodamos'un yaptığı aktarılır |
Romalılar ızgara planı askerî kamp düzeniyle birleştirdi. Kentin iki ana caddesi cardo ve decumanus dik açıyla kesişir, forum genellikle bu kesişimin yakınında yer alır. Roma döneminde iki yanı sütunlu galerilerle çevrili sütunlu caddeler de yaygınlaştı. Perge'nin ortasından su kanalı akan sütunlu caddesi ile Efes'in Kuretler Caddesi ünlü örneklerdir. Romalılar volkanik külle güçlendirdikleri beton (opus caementicium) sayesinde geniş kubbe ve tonozlar yapabildi; Roma'daki Pantheon bugün de dünyanın en büyük donatısız beton kubbesidir; Hadrianus döneminde (MS 118-125) yeniden yapılan bu dairesel tapınağın kubbesinin tepesinde yaklaşık 9 metrelik bir göz açıklığı (oculus) bulunur.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Surlar, potern ve anıtsal kapılar
Antik kentler surlarla çevrilirdi. Surlar aralıklı kulelerle (burç) güçlendirilir, kente girişler kapılardan sağlanırdı.
Potern, surun ya da üzerine toprak yığılmış bir setin altından geçen gizli geçittir. Kuşatma sırasında askerlerin fark edilmeden dışarı çıkıp baskın yapmasına yarardı. Çok iri taşlar üst üste bindirilerek, gerçek kemer kullanılmadan sivri kemer biçiminde örülürdü. En ünlü örnek Hitit başkenti Hattuşa'daki (Çorum) Yerkapı'nın altından geçen, yaklaşık 70 metrelik tüneldir. Hattuşa'nın kabartmalı Aslanlı Kapı, Kral Kapısı ve Sfenksli Kapı'sı ise Hitit taş işçiliğinin en güzel örneklerindendir.
Kentin girişleri zamanla gösteriş yapılarına dönüştü:
| Kapı | Yer | Not |
|---|---|---|
| Perge Helenistik Kapısı | Aksu (Antalya) | İki yuvarlak kuleyle çevrili |
| Hadrian Kapısı | Antalya merkez | Üç kemerli Roma kapısı, İmparator Hadrian'ın ziyareti anısına |
| Frontinus Kapısı | Hierapolis (Denizli) | İki yuvarlak kule arasında üç kemerli kent girişi |
| Tetrapylon | Aphrodisias (Aydın) | Kutsal alana açılan dört sıra sütunlu anıtsal geçit |
| Milet Agora Kapısı | Bugün Berlin | Milet'in güney agorasının Roma dönemi kapısı |
| İştar Kapısı | Babil'den, bugün Berlin | Babil Kralı II. Nebukadnezar yaptırdı; mavi sırlı tuğlalar, boğa ve ejder kabartmaları |
Berlin'deki Pergamon Müzesi, adını Bergama'dan getirilen Zeus Sunağı'ndan alır. Milet Agora Kapısı ve Babil'in İştar Kapısı da aynı müzededir.
Su, çeşme ve hamam
Roma kentinin gururu sudur. Su, kilometrelerce uzaktaki kaynaklardan su kemerleri (aquaeductus) ve kanallarla getirilirdi. Aspendos su kemeri, suyu vadiden geçirmek için kullanılan basınç kuleleriyle ünlüdür. İstanbul'daki Bozdoğan Kemeri ise Roma-Bizans su sisteminin parçasıdır. Genel kabule göre İmparator Valens (364-378) döneminde yapıldığı için Valens Kemeri diye de anılır. Su sarnıçlarda depolanır, kente dağıtılırdı.
Suyun kentte gösterişle sunulduğu yer nymphaiondur: su perileri nymphalara adanmış, heykellerle süslü, havuzlu anıtsal çeşme. Sagalassos'taki Antoninler Çeşmesi ile Efes'teki Traianus Çeşmesi en tanınmış örneklerdir. Kentlerde ortak tuvaletler (latrina) de vardı; altlarından sürekli su akardı.
Roma hamamı bir sıra hâlinde gezilir:
| Bölüm | İşlevi |
|---|---|
| Apodyterium | Soyunma odası |
| Frigidarium | Soğukluk, soğuk su havuzu |
| Tepidarium | Ilıklık, vücudun ısıya alıştığı oda |
| Caldarium | Sıcaklık, sıcak su havuzlu en sıcak bölüm |
| Praefurnium | Ateşin yakıldığı ocak (külhan) |
| Hypocaust | Zeminin altındaki küçük ayaklar arasında sıcak havanın dolaştığı yerden ısıtma sistemi |
Ankara Roma Hamamı ve Milet'teki Faustina Hamamı Anadolu'daki tanınmış örneklerdir. Türk hamamındaki soğukluk, ılıklık ve sıcaklık sırası bu geleneğin devamıdır.
Tahmin et
Romalılar elektrik ve doğal gaz olmadan hamamın zeminini ve duvarlarını nasıl ısıtmış olabilir? Tahminini yaz.
Ev, dükkân ve çarşı
Roma kentinde nerede oturduğun kim olduğunu gösterirdi.
| Konut | Kimin? | Özelliği |
|---|---|---|
| Domus | Varlıklı aile, kent içinde | İçe dönük; ortada çatısı açık atrium ve yağmur suyunu toplayan impluvium, arkada sütunlu bahçe (peristil), yemek odası triclinium |
| Insula | Alt ve orta sınıf | Çok katlı kira apartmanı, zemin katta dükkânlar |
| Villa | Varlıklı aile, kent dışı | Sayfiye ya da çiftlik evi |
Anadolu'da Roma evini en iyi gösteren yer Efes Yamaçevler'dir. Bülbül Dağı'nın yamacına teraslar hâlinde kurulan bu lüks evler, duvarlarındaki freskler ve tabanlarındaki mozaiklerle ünlüdür. Bugün üstü örtülerek ziyarete açılmıştır.
Ticaret de kendi yapılarını doğurdu:
- Taberna: Caddeye açılan küçük dükkân.
- Thermopolium: Sıcak yemek satılan dükkân. Tezgâhına gömülü küplerde yemek sıcak tutulur, müşteri ayakta ya da oturarak yerdi. Bugünkü hazır yemek lokantalarının atası sayılır.
- Macellum: Et, balık ve sebzenin satıldığı, ortası avlulu gıda çarşısı. Aizanoi (Kütahya) macellumunun duvarlarında İmparator Diocletianus'un fiyat tavanlarını belirleyen fermanı yazılıdır. Bu yüzden turizmde “ilk borsa” diye de tanıtılır.
Kendi cümlelerinle anlat
Efes Yamaçevler'in, Celsus Kütüphanesi ya da tiyatro gibi kamusal yapılardan farklı olarak ziyaretçiye ne anlattığını kendi cümlelerinle açıkla.