Tiyatronun bölümleri
Antik tiyatro, şarap ve tiyatro tanrısı Dionysos adına yapılan törenlerden doğdu. Tragedya, komedya, müzik yarışmaları ve zaman zaman halk toplantıları burada yapılırdı.
| Bölüm | Ne işe yarar? |
|---|---|
| Theatron (Roma'da cavea) | Seyircilerin oturduğu basamaklı alan |
| Orkestra | Koronun dans edip şarkı söylediği düz alan |
| Skene | Oyuncuların hazırlandığı, dekor işlevi de gören sahne binası |
| Proskenion | Skenenin önündeki yükseltilmiş oyun alanı |
| Parodos | Orkestraya açılan yan girişler |
| Diazoma | Oturma sıralarını yatay bölen geçit |
| Kerkis | Merdivenlerle ayrılan kama biçimli oturma dilimleri |
Yunan ve Roma tiyatrosu arasında üç fark aranır:
| Yunan tiyatrosu | Roma tiyatrosu |
|---|---|
| Doğal bir yamaca yaslanır | Kemer ve tonozlarla düz arazide de yapılabilir |
| Orkestra tam daireye yakındır | Orkestra yarım dairedir |
| Sahne binası alçaktır, manzara açık kalır | Sahne binası yüksek ve süslüdür, oturma alanıyla birleşir |
Anadolu'daki tiyatroların çoğu Helenistik çağda yapılıp Roma döneminde yeniden düzenlendi. Bu yüzden ikisinin özelliklerini birlikte taşırlar.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Ünlü tiyatrolar ve odeion
| Tiyatro | Bugünkü yer | Akılda kalacak not |
|---|---|---|
| Aspendos | Serik (Antalya) | Sahne binası en iyi korunmuş Roma tiyatrosu; Marcus Aurelius döneminde mimar Zenon yaptı |
| Efes | Selçuk (İzmir) | Yaklaşık 25.000 kişilik dev tiyatro |
| Bergama | Bergama (İzmir) | Akropol yamacında, antik dünyanın en dik tiyatrolarından |
| Hierapolis | Pamukkale (Denizli) | Kabartmalı sahne binasıyla ünlü; kabartmalarda Apollon ile Artemis, Hades ile Persephone ve Dionysos alayı işlenir |
| Side | Manavgat (Antalya) | Düz arazide, kemerli taşıyıcılar üzerine kurulmuş |
| Termessos | Döşemealtı (Antalya) | Dağın tepesinde, Toros manzaralı |
| Myra | Demre (Antalya) | Kaya mezarlarının hemen yanında |
Aspendos'un sahne binası bugün de ayakta olduğu için tiyatro yeniden kullanılır. Selçuklular döneminde bir süre kervansaray olarak kullanılması da yapının korunmasına katkı sağladı.
Odeion (odeon), tiyatronun küçük ve üstü örtülü kardeşidir. Müzik dinletileri, şiir okumaları ve hitabet yarışmaları için yapılırdı. Bazı kentlerde aynı yapı meclis salonu olarak da kullanılırdı. Efes, Aphrodisias ve Kibyra (Burdur) odeionları iyi bilinir. Kibyra odeionunun orkestrasındaki ünlü mozaiği son derste göreceksin.
Stadion, hipodrom ve amfitiyatro
| Yapı | Ne yapılır? | Biçim ve örnek |
|---|---|---|
| Stadion | Koşu ve atletizm yarışları | Uzun, dar pist; “stadion” aslında yaklaşık 600 ayaklık bir uzunluk birimidir. Aphrodisias stadyumu en iyi korunmuş örnektir |
| Hipodrom | At ve savaş arabası yarışları | Ortası bölmeli, çok uzun pist. İstanbul'daki Sultanahmet Meydanı Bizans hipodromunun yeridir |
| Amfitiyatro | Gladyatör dövüşleri, vahşi hayvan gösterileri | Oval, dört yanı oturma sıralı. En ünlüsü Roma'daki Colosseum |
Anadolu'da gerçek amfitiyatro azdır. Romalılar çoğu zaman var olan tiyatronun ya da stadyumun bir bölümünü arenaya çevirip gladyatör oyunlarını orada yaptı. Örneğin Aphrodisias stadyumunun bir ucu sonradan arena olarak düzenlendi.
Tahmin et
Bir turist “Colosseum gibi bir amfitiyatroyu Efes'te nerede görebilirim?” diye soruyor. Sence Anadolu'nun Grek kökenli kentlerinde neden pek az amfitiyatro yapıldı?
Asklepion ve kütüphane
Asklepion, tıp tanrısı Asklepios adına kurulan şifa merkezidir. Bir hastaneden çok bir kutsal alan ile kaplıcanın birleşimidir. Hastalar kutsal kaynakların suyuyla yıkanır, çamur banyosu yapar, diyet uygular, müzik dinler ve tiyatro izlerdi. En önemli aşama abatondaki (enkoimeterion) kutsal uykudur: hasta burada uyur, tanrının rüyasında ona tedaviyi göstermesini beklerdi. Rahipler rüyayı yorumlardı. Asklepios'un simgesi, bugün de hekimliğin işareti olan tek yılanlı asadır.
| Asklepion | Yer | Not |
|---|---|---|
| Bergama | Bergama (İzmir) | Anadolu'nun en ünlüsü; hekim Galenos burada yetişti |
| Allianoi | Bergama yakını (İzmir) | Ilıca ve şifa yerleşmesi (Mart 2026 sınavı asklepionlar arasında saydı); Eylül 2010'da kumla örtüldü, ardından Yortanlı Barajı suları altında kaldı |
| Kos | Kos Adası (Yunanistan) | Hekim Hippokrates'in adasıdır |
| Epidauros | Mora (Yunanistan) | Asklepios kültünün ana merkezi |
Kütüphanelerde iki Anadolu kenti öne çıkar:
- Bergama Kütüphanesi Helenistik dünyanın İskenderiye'den sonraki en büyük kütüphanesiydi. Rivayete göre Mısır papirüs satışını kesince Bergamalılar hayvan derisini işleyerek yazı malzemesi geliştirdi. Bu malzemenin adı parşömen (Latince pergamena) kentin adından gelir.
- Efes Celsus Kütüphanesi MS 2. yüzyılın başında yapıldı. Konsül Julius Aquila, babası Celsus için yaptırdı. Celsus'un lahdi kütüphanenin altındaki mezar odasındadır. Bu yüzden yapı hem kütüphane hem de anıt mezardır. İki katlı cephesindeki nişlerde bilgelik, erdem, düşünce ve bilgiyi simgeleyen dört kadın heykeli vardır.
Plutarkhos, Marcus Antonius'un Bergama kütüphanelerindeki 200.000 cildi Kleopatra'ya armağan etmekle suçlandığını aktarır.
Kendi cümlelerinle anlat
Asklepionu bir turiste “antik hastane” diye tanıtmak neden eksik kalır? Kendi cümlelerinle açıkla.