Kentin iskeleti: akropol ve agora
Antik Grek kenti, yalnızca evlerden oluşan bir yer değildir. Polis denen kent devleti, yurttaşlarıyla, kurumlarıyla ve çevresindeki tarlalarıyla birlikte bir bütündür. Kentin yerleşim merkezine asty, çevresindeki kırsal alana khora denir.
İki alan kentin kimliğini belirler:
| Alan | Konumu | İşlevi |
|---|---|---|
| Akropol | Kentin en yüksek tepesi | “Yukarı kent”; tapınaklar, saray ve tehlike anında sığınılacak savunma alanı |
| Agora | Kentin merkezi, düz alanda | Meydan, pazar, toplantı yeri; siyasal, ticari ve toplumsal merkez |
Agora yalnızca bir pazar yeri değildir. Burada mal alınıp satılır ama aynı zamanda ilanlar okunur, davalar görülür, törenler yapılır. Etrafı genellikle sütunlu galerilerle çevrilidir. Büyük kentlerde agora ikiye ayrılabilir. Efes'te yönetim yapılarının çevrelediği Devlet Agorası ile limana yakın Ticaret Agorası ayrı ayrı yer alır. İzmir'in merkezindeki Smyrna Agorası da Roma döneminden kalma büyük bir örnektir.
Romalılar aynı merkeze forum dedi. Forumun çevresinde tapınaklar, basilika ve meclis binası toplanırdı.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Stoa ve basilika
Stoa, bir yanı duvar ya da dükkânlarla kapalı, öbür yanı sütunlarla dışarı açılan, üstü örtülü uzun galeridir. İnsanlar burada güneşten ve yağmurdan korunur, yürür, sohbet eder, alışveriş yapar. Agoranın kenarları çoğu zaman stoalarla çevrilir. Tek ya da iki katlı, tek ya da çift sıra sütunlu olabilir.
Stoa felsefe tarihine de adını verdi. Kıbrıslı Zenon Atina'daki Stoa Poikile'de (Boyalı Stoa) ders verdiği için öğretisine Stoacılık dendi. Atina agorasındaki iki katlı Attalos Stoası ise bir Anadolu hediyesidir: onu Bergama Kralı II. Attalos yaptırdı.
Roma döneminde forumun yanında basilika yükseldi. Basilika, sütun sıralarıyla bölünmüş, dikdörtgen planlı büyük bir kamu salonudur. İçinde davalar görülür, ticari anlaşmalar yapılır. Başlangıçta dinî bir yapı değildi. Hristiyanlık yayılınca bu salon planı kilise mimarisine örnek oldu. Bugün “bazilikal plan” dediğimiz kilise tipi buradan gelir.
Meclis ve yönetim yapıları
Grek kentinde yönetim, birkaç kurul arasında paylaşılırdı. Her kurulun kendi binası vardı.
| Yapı | Kim toplanır? | Mimari ipucu |
|---|---|---|
| Bouleuterion | Boule, yani seçilmiş kent konseyi | Üstü örtülü, küçük tiyatroya benzeyen basamaklı salon |
| Ekklesiasterion | Ekklesia, yani bütün yurttaşların halk meclisi | Daha geniş toplantı alanı; çoğu kentte tiyatro bu işi görür |
| Prytaneion | Kentin üst yöneticileri (prytanisler) | İçinde kutsal ocak bulunan yönetim binası |
Prytaneion sınavın gözdesidir. Burada ocak tanrıçası Hestia'nın ateşi hiç söndürülmeden yanar. Bu ateş kentin sürekliliğini simgeler. Yeni bir koloni kurulurken ana kentin ocağından ateş götürülürdü. Prytaneion aynı zamanda kentin konukevidir: yabancı elçiler, kente hizmet etmiş yurttaşlar ve yarışma şampiyonları burada devlet yemeğiyle ağırlanırdı. Efes Prytaneionu iyi bilinen bir örnektir. Bugün Efes Müzesi'nde duran ünlü Artemis heykelleri burada bulundu.
Anadolu'da iyi korunmuş bouleuterionlar Priene ve Milet'tedir. Likya Birliği'nin meclis binası ise Patara'dadır (Akdeniz dersinde göreceksin).
Tahmin et
Bouleuterion ile tiyatro dışarıdan birbirine çok benzer. Sence onları birbirinden ayıran en belirgin fark ne olabilir?
Gymnasion ve palaestra
Gymnasion, gençlerin yurttaşlığa hazırlandığı yerdir. Burada hem beden eğitimi hem de okuma, hitabet, müzik ve felsefe dersleri verilirdi. Ortasında açık bir avlu, çevresinde revaklar, derslikler, soyunma ve yıkanma odaları bulunurdu. Yani bugünkü okul ile spor salonunun birleşimidir.
Palaestra, gymnasionun içindeki ya da ayrı yapılmış güreş avlusudur. Güreş, boks ve pankration gibi yakın dövüş sporları burada çalışılırdı. Çevresi sütunlu bir avludur.
Roma döneminde gymnasion ile hamam birleşti ve dev hamam-gymnasion kompleksleri ortaya çıktı. Sardes'teki büyük hamam-gymnasion ve Efes'teki Vedius Gymnasionu bunun örnekleridir. Bergama'da ise yamaca yaslanan üç teraslı gymnasion dikkat çeker: en alt teras çocuklar, ortası ergenler, en üstü genç erkekler içindi.
Kendi cümlelerinle anlat
Bir gezide turistlerin “Gymnasion bir spor salonu muydu?” sorusuna nasıl cevap verirsin? Kendi cümlelerinle anlat.