Tapınağın bölümleri
Grek tapınağı bir ibadet salonu değil, tanrının evidir. Halk içeri girip dua etmez. Kurban ve törenler tapınağın önündeki açık hava sunağında yapılır. Tapınağın içinde yalnızca tanrının heykeli ve adaklar durur.
Tapınağın kökü, önünde sütunlu bir girişi olan dikdörtgen megaron evidir. Megaron Anadolu'da Troya'dan beri bilinir. Grek mimarlar bu basit planı büyütüp çevresine sütunlar ekleyerek tapınağı geliştirdiler.
Aşağıdan yukarıya ve önden arkaya bölümler:
| Bölüm | Ne işe yarar? |
|---|---|
| Krepis (krepidoma) | Tapınağın oturduğu basamaklı kaide |
| Stylobat | Krepisin en üst basamağı; sütunlar doğrudan buraya oturur |
| Pronaos | Naosun önündeki giriş holü |
| Naos (sella, cella) | Kült heykelinin durduğu ana oda, tapınağın kalbi |
| Adyton | Bazı tapınaklarda naosun içindeki, girişi kısıtlı en kutsal bölüm |
| Opistodomos | Naosun arkasındaki oda; çoğu zaman adakların saklandığı hazine odası |
| Peristasis (peristil) | Tapınağı dört yandan çeviren sütun dizisi |
| Pteroma | Peristasis ile naos duvarı arasında kalan dar koridor |
| Alınlık (fronton, aetos) | Ön ve arka cephedeki üçgen alan; içi çoğu zaman heykellerle doldurulur |
| Temenos | Tapınağı, sunağı ve adakları çevreleyen, duvarla sınırlanmış kutsal alan |
| Propylon | Temenosu çeviren duvara ya da bir kamu alanına açılan anıtsal giriş yapısı |
Kehanet tapınaklarında adyton özellikle önemlidir. Didyma'da adyton çatısız, dev bir iç avludur ve kutsal kaynak buradadır.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Plan tipleri
Tapınaklar, sütunların nerede ve kaç sıra olduğuna göre adlandırılır. Sınavda en çok peripteros, dipteros ve pseudodipteros sorulur.
| Plan tipi | Sütunların yeri | Anadolu'dan örnek |
|---|---|---|
| In antis | Ön cephede, iki yan duvar ucunun (ante) arasında iki sütun | Erken dönem küçük tapınaklar ve hazine yapıları |
| Prostylos | Yalnızca önde, duvar uçlarının önünde sıra sütun | Küçük Roma tapınakları |
| Amphiprostylos | Önde ve arkada sıra sütun, yanlarda yok | Küçük tapınaklar |
| Peripteros | Dört yanda tek sıra sütun | Assos Athena, Teos Dionysos |
| Pseudoperipteros | Yan sütunlar duvara gömülü yarım sütun | Roma dönemi tapınakları |
| Dipteros | Dört yanda iki sıra sütun | Efes Artemision, Didyma Apollon |
| Pseudodipteros | Dipteros genişliğinde ama iç sıra yapılmamış, koridor geniş bırakılmış | Magnesia Artemis, Aizanoi Zeus |
| Tholos | Yuvarlak plan, çevresi sütunlu | Delfi Tholosu (Yunanistan) |
Pseudodipteros, Helenistik çağın ünlü mimarı Hermogenes ile özdeşleşir. Hermogenes'in iki ünlü eseri Magnesia (Aydın) Artemis Leukophryene Tapınağı ile Teos (İzmir, Seferihisar) Dionysos Tapınağıdır. Romalı mimar Vitruvius, Hermogenes'in oranlarını kitabında örnek gösterir.
Tapınaklar ön cephedeki sütun sayısına göre de adlandırılır: tetrastil (4), heksastil (6), oktastil (8), dekastil (10).
Tahmin et
Pseudodipterosta iç sütun sırası neden yapılmamış olabilir? Bir tahminde bulun.
Sütun düzenleri
Bir sütunun kaidesi, gövdesi ve başlığı ile taşıdığı saçaklığın birlikte oluşturduğu kurallı bütüne mimari düzen denir. Düzeni en kolay başlığa bakarak tanırsın.
| Düzen | Kaide | Başlık | Ayırt edici not |
|---|---|---|---|
| Dor | Yok, stylobata doğrudan oturur | Sade yastık (ekhinus) ve kare levha (abakus) | Kalın, ağırbaşlı gövde; frizde triglif ve metoplar |
| İyon | Var | İki yanda sarmal volüt (salyangoz kıvrımı) | İnce gövde, kesintisiz friz ve diş sırası; Anadolu'da (İonia) gelişti |
| Korint | Var | Çan biçimli, akantüs yapraklı | İyon'un gövdesine süslü bir başlık; Roma döneminde çok yaygınlaştı |
| Aiol | Var | Yukarı doğru açılan iki volüt ve palmet | Arkaik çağda Kuzeybatı Anadolu'da (Neandria, Larisa) görülen erken düzen |
| Toskan | Var | Dor'a benzer sade başlık | Etrüsk-Roma düzeni, gövde yivsiz |
| Kompozit | Var | İyon volütü + Korint akantusu bir arada | Roma buluşu, en süslü düzen |
Sütunların taşıdığı saçaklığın en altında, başlıklara doğrudan oturan kiriş arşitravdır (epistil); üstündeki friz, Dor düzeninde dikey yivli triglifler ile kabartmalı levhalar olan metopların sırayla dizilmesinden oluşur.
Sütun gövdesinin ortada hafifçe şişkin yapılmasına entasis denir; Vitruvius'a göre bu, uzaktan bakan gözün sütunu cılız ve çökük görmesini önleyen bir optik düzeltmedir.
Duvardan yalnızca hafifçe taşan, dikdörtgen kesitli yassı sütuna pilastr denir; klasik mimaride pilastr da bir düzenin başlığını ve kaidesini taşır.
Sütun yerine heykel kullanılan iki özel çözüm de vardır. Kadın figürlü taşıyıcıya karyatid denir. En ünlü örnekler Atina Akropolü'ndeki Erekhtheion'un “Kızlar Portiği”ndedir. Erkek figürlü taşıyıcıya atlas (telamon) denir.
Anadolu'nun ünlü tapınakları
Anadolu, İyon düzeninin doğduğu yerdir. Bu yüzden buradaki büyük tapınakların çoğu İyon düzenindedir. Dor örnekleri azdır, Korint ise daha çok Roma döneminde yaygınlaşır.
| Tapınak | Bugünkü yer | Düzen ve plan | Akılda kalacak not |
|---|---|---|---|
| Artemision | Efes, Selçuk (İzmir) | İyon, dipteros | Antik dünyanın yedi harikasından biri |
| Didyma Apollon | Didim (Aydın) | İyon, dipteros | Kehanet merkezi, Milet'e Kutsal Yol'la bağlı |
| Sardes Artemis | Salihli (Manisa) | İyon | Anadolu'nun en büyük İyon tapınaklarından |
| Priene Athena Polias | Söke (Aydın) | İyon, peripteros | Mimarı Pytheos, Büyük İskender'in bağışıyla adandı |
| Magnesia Artemis | Germencik (Aydın) | İyon, pseudodipteros | Mimarı Hermogenes |
| Teos Dionysos | Seferihisar (İzmir) | İyon, peripteros | Mimarı Hermogenes |
| Aizanoi Zeus | Çavdarhisar (Kütahya) | İyon, pseudodipteros | En iyi korunmuş Roma dönemi tapınaklarından |
| Assos Athena | Behramkale, Ayvacık (Çanakkale) | Dor | Anadolu'nun en ünlü Arkaik Dor tapınağı |
| Bergama Athena | Bergama (İzmir) | Dor | Akropolde, kütüphanenin yanında |
| Side Athena ve Apollon | Manavgat (Antalya) | Korint | Deniz kıyısındaki ikiz Roma tapınakları |
| Uzuncaburç Zeus Olbios | Silifke (Mersin) | Korint, peripteros | Anadolu'nun bilinen en eski Korint tapınağı sayılır |
| Trajan Tapınağı | Bergama (İzmir) | Korint | Roma imparator kültü |
| Hadrian Tapınağı | Efes (İzmir) | Korint | Kuretler Caddesi'nde, kemerli cephe |
Athena adına tapınak denince üç kent akla gelmeli: Assos, Bergama ve Priene (Roma döneminde Side). Apollon tapınağı denince Didyma, Klaros ve Side gelir.
Plinius'a göre Efes Artemision'unun 127 sütunundan 36'sının alt kısmı figürlü kabartmalarla bezeliydi; bu sütunlara Latince columnae caelatae (kabartmalı sütunlar) denir.
Kendi cümlelerinle anlat
Anadolu'daki büyük Grek tapınaklarında İyon düzeninin bu kadar yaygın olmasını kendi cümlelerinle açıkla.