Kavramlar ve kurullar
2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu 1983'te çıktı. Rehber için en önemli kanunlardan biridir, çünkü rehberin anlattığı ve gezdirdiği her şey bu kanunun koruması altındadır. 2863'e aykırılıktan mahkûm olmak mesleğe kabule de engeldir.
| Kavram | Kısaca |
|---|---|
| Kültür varlığı | Tarih öncesi ya da tarihî devirlerden kalan, yer üstünde, yer altında veya su altında bulunan taşınır ve taşınmaz varlıklar |
| Tabiat varlığı | Jeolojik devirlerden kalan, ender ya da güzel olduğu için korunması gereken doğal değerler |
| Sit | Kent ve kent kalıntıları, kültür varlıklarının yoğun olduğu yerler, önemli tarihî olayların geçtiği alanlar ve doğal özellikleri korunacak alanlar |
| Korunma alanı | Bir taşınmaz varlığın çevresiyle birlikte korunması için gereken alan |
| Ören yeri | İnsan yapısı kalıntılarla doğanın birleştiği, sınırları belirgin tarihî alan |
Sitler dört ana türde anılır:
| Sit türü | Ne korunur? | Örnek |
|---|---|---|
| Arkeolojik | Antik kentler, höyükler, tümülüsler, nekropoller | Bir antik kentin kalıntı alanı |
| Kentsel | Geleneksel dokusunu koruyan sokaklar ve yapı grupları | Eski bir kentin konut dokusu |
| Tarihî | Önemli bir tarihî olayın geçtiği alan | Önemli bir savaşın geçtiği alan |
| Doğal | Jeolojik ya da doğal güzelliği olan alan | Kumsallar, mağaralar, şelaleler |
Korunması gerekli kültür ve tabiat varlıkları, kimin arazisinde olursa olsun Devlet malıdır. Şunlar taşınmaz kültür varlığıdır:
- 19. yüzyıl sonuna kadar yapılmış taşınmazlar,
- daha sonra yapılmış olsa da Bakanlığın korunmasına gerek gördüğü yapılar,
- tarihine bakılmaksızın Millî Mücadele'de ve Cumhuriyet'in kuruluşunda önemli olaylara sahne olan binalar ile Atatürk'ün kullandığı evler.
Kararları iki tür kurul verir. Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu genel ilke kararlarını alır. Koruma bölge kurulları taşınmazları tescil eder ve korunma alanlarını belirler. Doğal sitler ve tabiat varlıklarıyla ilgili yetki 2011'de Çevre ve Şehircilik Bakanlığına geçti.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Bulunan eser kimin?
Bir kültür ya da tabiat varlığı bulan, arazisinde böyle bir varlık olduğunu bilen ya da yeni öğrenen kişi, bunu en geç üç gün içinde bildirir:
- en yakın müze müdürlüğüne,
- köyde muhtara,
- diğer yerlerde mülki idare amirine (vali, kaymakam).
Süresinde bildirene ikramiye verilir. Miktar eserin nerede bulunduğuna bağlıdır:
| Eserin bulunduğu yer | İkramiye |
|---|---|
| Başkasının arazisi | Değerin yüzde 80'i, bulan ile arazi sahibi arasında yarı yarıya |
| Devlete ait arazi | Değerin yüzde 40'ı bulana |
| Bulanın kendi arazisi | İkramiye yok |
Tahmin et
Kendi tarlanda çift sürerken bir küp dolusu antik sikke buldun. Sence sikkeler kimin olur, sana ikramiye verilir mi?
Kazı, define arama ve yurt dışı
- Kültür varlıklarını ortaya çıkarmak için araştırma, sondaj ve kazı yapma hakkı Kültür ve Turizm Bakanlığına aittir. 2025'te 7565 sayılı Kanun'la bir istisna eklendi: Cumhurbaşkanlığı Milli Saraylar İdaresi Başkanlığının yönetimindeki saray, köşk, kasır ve diğer yapıların restorasyonu sırasında bu yapıların parsellerindeki araştırma, sondaj ve kazıları Milli Saraylar yapar ya da yaptırır. Bakanlık yerli ve yabancı bilim heyetlerine araştırma izni verir. Sondaj ve kazı izni ise Cumhurbaşkanı kararıyla verilir.
- Kazı ruhsatı bir yıl geçerlidir. Altı ay içinde çalışmaya başlanmazsa hükümsüz olur.
- Su altında kültür varlığı bulunan bölgelerde sportif dalış yasaktır.
- Define arama tamamen yasak değildir. Bakanlık, tescilli taşınmazların, sit alanlarının ve mezarlıkların dışında define arama ruhsatnamesi verebilir. Aynı kişi aynı anda birden fazla yerde arama yapamaz ve izni başkasına devredemez.
- Korunması gerekli taşınır varlıklar yurt dışına çıkarılamaz. Yurt dışında geçici sergilenmelerine, teminat ve sigorta şartıyla Cumhurbaşkanı karar verir. Yurt dışından Türkiye'ye kültür varlığı getirmek serbesttir.
Suçlar ve rehberin rolü
| Fiil | Ceza (özet) |
|---|---|
| Kültür varlığını yurt dışına çıkarmak | 5 ila 12 yıl hapis |
| İzinsiz kazı veya sondaj | 2 ila 5 yıl hapis (sit dışındaysa üçte bir indirim) |
| Tescilli sit ya da yapıya kasten zarar vermek | 2 ila 5 yıl hapis |
| Bildirilmemiş eseri satmak ya da satın almak | 2 ila 5 yıl hapis |
| Bildirim yükümlülüğüne aykırılık | 6 ay ila 3 yıl hapis |
| İzinsiz define aramak | 3 ay ila 2 yıl hapis |
Bu suçlarda el konulan eserler müzeye teslim edilir.
Rehber bu kuralların sahadaki ilk savunucusudur. Turist bir ören yerinden taş ya da mozaik parçası almak isterse, bunun kaçakçılık suçu olabileceğini nazikçe ama açıkça söyler. Tarihî eser satan birini fark ederse durumu bildirir. Bakanlığa bağlı müze ve ören yerlerinde eğitim ya da tanıtım için fotoğraf, film ve kopya yapmak da Bakanlığın iznine bağlıdır.
Kendi cümlelerinle anlat
Bir turist ören yerinde yerde duran küçük bir mozaik parçasını hatıra olarak almak istiyor. Rehber olarak ona ne söylersin ve neden?