Sözleşme, liste ve ölçütler
UNESCO 16 Kasım 1972'de Paris'te Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunmasına Dair Sözleşme'yi kabul etti. Sözleşmeye göre “olağanüstü evrensel değer” taşıyan alanlar Dünya Mirası Listesi'ne yazılır. Süreç, sözleşmeye taraf devletin UNESCO'ya başvurusuyla başlar; kültürel adaylıkları ICOMOS, doğal adaylıkları IUCN uzmanları değerlendirir. Kararı her yıl toplanan Dünya Mirası Komitesi verir. Somut olmayan miras için ayrı bir sözleşme ise 2003'te kabul edildi. UNESCO'nun Kuruluş Sözleşmesi 16 Kasım 1945'te Londra'da imzalandı; örgütün genel merkezi Paris'tedir.
| Kavram | Anlamı |
|---|---|
| Kültürel miras | Anıtlar, yapı grupları, arkeolojik alanlar |
| Doğal miras | Olağanüstü jeolojik, biyolojik ya da estetik değeri olan doğal alanlar |
| Karma miras | Hem kültürel hem doğal ölçütleri karşılayan alan |
| Geçici Liste | Bir ülkenin ileride aday göstermeyi planladığı alanların listesi. Asıl listeye girmenin ön şartı |
| Tehlike Listesi | Savaş, afet ya da plansız yapılaşmayla korunması tehlikeye giren alanlar |
Türkiye sözleşmeye 1983'te taraf oldu. İlk alanları 1985'te listeye girdi. 2026 itibarıyla Türkiye'nin 22 Dünya Mirası alanı vardır: 20 kültürel, 2 karma. Türkiye'nin yalnızca doğal ölçütle listeye girmiş bir alanı yoktur. Geçici Liste'de ise 80 alan bekler.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Türkiye'nin 22 alanı
| Yıl | Alan | İl |
|---|---|---|
| 1985 | İstanbul'un Tarihî Alanları | İstanbul |
| 1985 | Göreme Millî Parkı ve Kapadokya (karma) | Nevşehir |
| 1985 | Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası | Sivas |
| 1986 | Hattuşa: Hitit Başkenti | Çorum |
| 1987 | Nemrut Dağı | Adıyaman |
| 1988 | Hierapolis-Pamukkale (karma) | Denizli |
| 1988 | Xanthos-Letoon | Antalya, Muğla |
| 1994 | Safranbolu Şehri | Karabük |
| 1998 | Troya Arkeolojik Alanı | Çanakkale |
| 2011 | Selimiye Camii ve Külliyesi | Edirne |
| 2012 | Çatalhöyük Neolitik Alanı | Konya |
| 2014 | Bursa ve Cumalıkızık: Osmanlı İmparatorluğu'nun Doğuşu | Bursa |
| 2014 | Bergama Çok Katmanlı Kültürel Peyzaj Alanı | İzmir |
| 2015 | Diyarbakır Kalesi ve Hevsel Bahçeleri Kültürel Peyzajı | Diyarbakır |
| 2015 | Efes | İzmir |
| 2016 | Ani Arkeolojik Alanı | Kars |
| 2017 | Afrodisias | Aydın |
| 2018 | Göbeklitepe | Şanlıurfa |
| 2021 | Arslantepe Höyüğü | Malatya |
| 2023 | Gordion | Ankara (Polatlı) |
| 2023 | Anadolu'nun Orta Çağ Ahşap Hipostil Camileri | Beş il (aşağıda) |
| 2025 | Sardes Antik Kenti ve Bin Tepe Lidya Tümülüsleri | Manisa (Salihli) |
Ahşap hipostil camiler beş yapıdır: Afyonkarahisar Ulu Camii, Eskişehir'de Sivrihisar Ulu Camii, Ankara'da Ahi Şerafettin (Arslanhane) Camii, Kastamonu'da Mahmut Bey Camii ve Konya'da Beyşehir Eşrefoğlu Camii.
Safranbolu sınavda yapılarıyla tarif edilir: geleneksel Osmanlı evleri, Cinci Hanı, Köprülü Mehmet Paşa Camii ve Yemeniciler Arastası. Karabük'e bağlı Safranbolu, Karadeniz kıyısını iç Anadolu'ya bağlayan yol üzerinde, Karadeniz Bölgesi'ndedir. Divriği listeye mimarisinin yanı sıra sergilediği zengin Anadolu geleneksel taş işçiliği örnekleriyle girdi; Kars'taki Ani'nin en iyi korunmuş yapısı olan Büyük Katedral'in (Fethiye Camii) temelini ise 990'da Bagratlı Kralı II. Sembat attırdı. Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası'nı 1228-1229'da Mengücekli Ahmed Şah ile eşi Turan Melek yaptırdı. Malatya'daki Arslantepe Höyüğü, MÖ 4. binyılın sonuna ait kerpiç sarayı ve kılıcın kullanıldığını dünyada ilk kez belgeleyen silahlarıyla ilk devlet örgütlenmesinin tanığıdır. Diyarbakır, Dicle vadisinin sağ yakasındaki düzlükte kuruludur; alanın iki bileşeni surlar ve yaklaşık 8.000 yıldır bahçe olarak kullanılan Hevsel Bahçeleri'dir.
Geçici Liste ve tuzak isimler
Sınav, ünlü ama asıl listede olmayan yerleri çeldirici yapar. Örneğin Knidos, Kremna, Aspendos, Perge, Sagalassos, Zeugma, Sümela, İshak Paşa Sarayı, Alanya ve Kekova asıl listede değildir. Bunların bir kısmı Geçici Liste'dedir:
| Geçici Liste'den örnekler | Not |
|---|---|
| Karain Mağarası (Antalya) | Geçici Liste'nin en eskisi, 1994 |
| Sümela Manastırı, İshak Paşa Sarayı, Alanya | 2000 |
| Harran ve Şanlıurfa yerleşimleri, Mardin Kültürel Peyzaj Alanı | 2000 |
| Perge, Sagalassos, Likya antik kentleri | 2009 |
| Zeugma, Aizanoi, Odunpazarı | 2012 |
| Aspendos Tiyatrosu ve su kemerleri | 2015 |
| Karatepe-Aslantaş Arkeolojik Alanı | 2020 |
Mardin'in anıtsal dokusunu kentin en parlak dönemi olan, yaklaşık üç asır süren Artuklu dönemi belirler: Hatuniye ve Sultan İsa (Zinciriye) medreseleri bu döneme aittir.
Tahmin et
Hangisi asıl listede: Kapadokya mı, Aspendos Tiyatrosu mu? Turistlerin en çok fotoğrafını çektiği yerlerden ikisi. Tahmin et.
Dünya Belleği ve anma yılları
UNESCO'nun başka programları da sınavda karışır:
| Program | Neyi korur / anar? | Türkiye'den örnekler |
|---|---|---|
| Dünya Mirası | Alanlar (yerinde duran miras) | Yukarıdaki 22 alan |
| Dünya Belleği (1992'den beri) | Belgeler, el yazmaları, arşivler | Boğazköy tabletleri (2001), Evliya Çelebi Seyahatnamesi (2013), Kültepe tabletleri (2015), Piri Reis haritası (2017), Karatepe-Aslantaş yazıtları (2025) |
| Anma ve Kutlama Yıldönümleri | Kişilerin doğum ve ölüm yıldönümleri | 1981 Atatürk (100. doğum yılı), 2007 Mevlâna (800. doğum yılı), 2011 Evliya Çelebi (400. doğum yılı), 2021 Yunus Emre (700. ölüm yılı) ve Hacı Bektaş Veli (750. ölüm yılı), 2026 Şeyh Edebali (700. ölüm yılı) |
2025 itibarıyla Türkiye'nin Dünya Belleği Uluslararası Kütüğü'ne kayıtlı 12 belgesi vardır; Süleymaniye Kütüphanesi'ndeki İbn-i Sina yazmaları (2003), Dîvânu Lugâti't-Türk (2017) ve Yıldız Sarayı Fotoğraf Koleksiyonu (2023) da bunlardandır. Sınav bu listeye “Türkiye Ulusal Listesi” de diyebilir. Abbasi elçisi İbn Fadlan'ın seyahatnamesi bu listede yer almaz. Ağustos 2026 sınavında “listede yer almayan” şık olarak bu ad soruldu.
Kendi cümlelerinle anlat
Bir turist “Kültepe UNESCO'da mı?” diye soruyor. Hem Dünya Belleği'ni hem Dünya Mirası'nı karıştırmadan doğru cevabı ver.