Aya İrini'den Müze-i Hümayun'a
Türkiye'de modern müzeler, Avrupa'dan yaklaşık 150 yıl sonra, 19. yüzyılın ikinci yarısında doğdu. Daha önce de koleksiyon vardı: saray hazinesi, savaş ganimetleri, kutsal emanetler. Ama bunlar halka açık değildi.
Zinciri sırayla öğren:
| Yıl | Olay |
|---|---|
| 1846 | Tophane Müşiri Ahmed Fethi Paşa, eski eserleri Topkapı Sarayı'nın birinci avlusundaki Aya İrini'de toplatır |
| 1846 | Koleksiyon ikiye ayrılır: Mecmua-i Esliha-i Atika (eski silahlar) ve Mecmua-i Asar-ı Atika (eski eserler) |
| 1869 | Sadrazam Ali Paşa koleksiyonu Müze-i Hümayun (İmparatorluk Müzesi) adıyla kurumsallaştırır. İlk müdür Edward Goold |
| 1869 | İlk Asar-ı Atika Nizamnamesi (eski eserler tüzüğü) |
| 1872 | Anton Dethier müzenin yeni müdürü olur |
| 1880 | Aya İrini yetmeyince arkeolojik koleksiyon Çinili Köşk'e taşınır ve halka açılır (TDV İslâm Ansiklopedisi açılışı 3 Ağustos 1881 diye verir) |
Aya İrini bir Bizans kilisesidir: ilk yapısı I. Konstantin dönemine uzanır, bugünkü yapı ise 6. yüzyılda Justinianus döneminde yapılmıştır. Fetihten sonra cephanelik (cebehane) olarak kullanıldı. Bu yüzden sınavda “ilk müze çalışmalarına ev sahipliği yapan Bizans yapısı” diye sorulur. Yerebatan Sarnıcı, Bukoleon, Tekfur Sarayı ya da Kariye bu sorunun cevabı değildir.
Silah koleksiyonu Aya İrini'de kaldı. 1908'de Askerî Müze adıyla yeniden açıldı ve bugünkü Harbiye'deki Askerî Müze'nin temeli oldu.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Osman Hamdi Bey dönemi
Osman Hamdi Bey (1842-1910) ressam, arkeolog ve müzecidir. Paris'te resim eğitimi aldı. Dethier'nin 1881'deki ölümünden sonra müzenin başına getirildi ve ilk Türk müze müdürü oldu. 1910'daki ölümüne kadar bu görevde kaldı. Aynı zamanda 1883'te açılan Sanayi-i Nefise Mektebi'nin (bugünkü Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi) müdürüdür.
Yaptıkları sınavın gözdesidir:
- Türkiye'de ilk bilimsel kazıları başlattı: Sayda (Sidon) Kral Mezarlığı, Nemrut Dağı, Muğla'da Lagina.
- Sayda'dan İskender Lahdi, Ağlayan Kadınlar Lahdi, Tabnit Lahdi, Satrap ve Likya lahitlerini İstanbul'a getirdi.
- Lahitler sığmayınca yeni bir bina yaptırdı. Mimar Alexandre Vallaury'nin neoklasik binası 1891'de açıldı, sonra iki ek bölüm yapıldı. Önce Lahitler Müzesi denilen bu bina bugünkü İstanbul Arkeoloji Müzeleri'dir. Türkiye'de baştan müze olarak tasarlanan ilk yapıdır.
- 1884 Asar-ı Atika Nizamnamesi'ni hazırlattı. Buna göre ülkede bulunan bütün eski eserler devletindir ve yurt dışına çıkarılamaz. 1906'da nizamname bir kez daha yenilendi.
- 1884 nizamnamesi de 1891 binası da 1876-1909 arasında hüküm süren II. Abdülhamid dönemindedir; TDV İslâm Ansiklopedisi Müze-i Hümayun'u onun kurduğu kurumlar arasında sayar.
- 1889'da müzede İslam eserleri bölümü kuruldu, 1897'de bugünkü Deniz Müzesi'nin temeli atıldı, Bursa, Konya, İzmir gibi kentlerde ilk taşra müzeleri açıldı.
Osman Hamdi Bey'den sonra müzeyi kardeşi Halil Edhem Bey yönetti. Onun döneminde 1914'te Süleymaniye Külliyesi'nin imaretinde Evkaf-ı İslamiye Müzesi açıldı. Bu müze bugün Sultanahmet'teki İbrahim Paşa Sarayı'nda bulunan Türk ve İslam Eserleri Müzesi'dir.
Osman Hamdi Bey'in ressam yönü, örneğin Kaplumbağa Terbiyecisi tablosu, Genel Sanat Tarihi kursunda işlenir. Tablo bugün İstanbul'daki Pera Müzesi'ndedir.
Cumhuriyet döneminde müzeler
Cumhuriyet'le müzecilik bir devlet politikası oldu. Topkapı Sarayı, Ayasofya, Konya'daki Mevlâna Dergâhı gibi yapılar müzeye çevrildi, hemen her ilde müze açıldı, ören yerleri açık hava müzesi olarak ziyarete açıldı.
| Müze / kurum | Neden önemli? |
|---|---|
| Topkapı Sarayı Müzesi (1924) | Cumhuriyet'in müzeye çevirdiği ilk büyük saray. Kutsal Emanetler 1962'de ziyarete açıldı |
| Ankara Etnografya Müzesi (1930) | Cumhuriyet döneminde müze olarak inşa edilen ilk bina. Mimarı Arif Hikmet Koyunoğlu. 1938-1953 arası Atatürk'ün geçici kabri |
| İstanbul Resim ve Heykel Müzesi (1937) | Atatürk'ün isteğiyle Dolmabahçe Sarayı Veliaht Dairesi'nde açılan ilk resim ve heykel müzesi |
| Anadolu Medeniyetleri Müzesi | Ankara'da Mahmut Paşa Bedesteni ve Kurşun Han'da. Önce Hitit Müzesi olarak düşünüldü, 1960'ların sonunda bugünkü adını aldı |
| Türk Tarih Kurumu (1931) | Alacahöyük gibi ilk sistemli ulusal kazıları yaptı |
Türkiye UNESCO'nun kurucu üyelerindendir (1946). 1956'dan beri de ICOM üyesidir.
Tahmin et
Türkiye'de devlet müzeleri 1840'lardan beri var. Sence ilk özel müze hangi on yılda açıldı?
| Özel müze | Açılış | Öne çıkan özellik |
|---|---|---|
| Sadberk Hanım Müzesi | 1980 | Türkiye'nin ilk özel müzesi |
| Rahmi M. Koç Müzesi | 1994 | Haliç'te, sanayi, ulaşım ve iletişim tarihi, ilk endüstri müzesi |
| Sakıp Sabancı Müzesi | 2002 | Emirgan'daki Atlı Köşk, hat ve kitap sanatları |
| İstanbul Modern | 2004 | Modern ve çağdaş sanat, Uluslararası İstanbul Bienali'nden doğdu |
| Pera Müzesi | 2005 | Eski Bristol Oteli, Kaplumbağa Terbiyecisi tablosu |
| Santralistanbul | 2007 | Silahtarağa Elektrik Santrali, ilk endüstriyel arkeoloji müzesi |
| Odunpazarı Modern Müze | 2019 | Eskişehir, Japon mimar Kengo Kuma'nın tasarımı |
Bu müzelerin çoğu eski yapılara yerleşti: Santralistanbul bir santrale, Pera Müzesi bir otele, Sakıp Sabancı Müzesi bir köşke; Odunpazarı Modern Müze ise Kuma'nın bu alan için tasarladığı yeni bir binada açıldı. Müzecilik eğitimi de bu yıllarda başladı: Türkiye'nin ilk müzecilik anabilim dalı 1989'da Yıldız Teknik Üniversitesinde kuruldu, Ankara Üniversitesi Müze Eğitimi Anabilim Dalı 1997'de, İstanbul Üniversitesi Müze Yönetimi yüksek lisans programı 2009'da onu izledi.
Zinciri tek cümlede kur
Sınavda çoğu soru bir “ilk”i sorar. Karışan ikilileri ayır:
| Soru kalıbı | Cevap | Karıştırma |
|---|---|---|
| İlk müze çalışmalarının yapıldığı yer | Aya İrini | Çinili Köşk sonraki duraktır |
| İlk kurumsal Osmanlı müzesi | Müze-i Hümayun | Aya İrini bir mekândır, kurum değil |
| İlk müze müdürü | Edward Goold | Osman Hamdi ilk Türk müdürdür |
| Müze olarak tasarlanan ilk bina | İstanbul Arkeoloji Müzesi (Vallaury) | Ankara Etnografya, Cumhuriyet'in ilkidir |
| İlk özel müze | Sadberk Hanım | Rahmi Koç ilk endüstri müzesidir |
Kendi cümlelerinle anlat
Osman Hamdi Bey'i neden Türk müzeciliğinin kurucusu sayarız? Üç gerekçeyle anlat.