Müze nedir?
“Müze” sözcüğü, Yunanca mouseion'dan gelir: sanat ve bilim perileri Musalara adanmış yer. Bu ad ilk kez Helenistik dönemde İskenderiye'de I. Ptolemaios'un kurduğu, ünlü kütüphaneyi de içine alan bilim merkezi için kullanıldı. Bugün en çok kabul gören tanımı ICOM (Uluslararası Müzeler Konseyi) yapar. ICOM, 1946'da Paris'te Amerikalı Chauncey J. Hamlin'in girişimiyle kurulan, müzecilikte mesleki ve etik standartları belirleyen bir sivil toplum örgütüdür. Tanımını zaman zaman günceller: 2007'de “somut olmayan miras” ifadesi eklendi, 2022'de bugünkü tanım kabul edildi.
ICOM'un 2022 tanımını parçalarına ayırarak öğren:
| Öge | Tanımda ne diyor? |
|---|---|
| Statü | Kâr amacı gütmeyen, daimi bir kurum |
| Kime hizmet | Toplumun hizmetinde, halka açık |
| Ne yapar | Somut ve somut olmayan mirası araştırır, toplar, korur, yorumlar, sergiler |
| Nasıl çalışır | Erişilebilir ve kapsayıcıdır, çeşitliliği ve sürdürülebilirliği destekler |
| Neyi amaçlar | Eğitim, keyif, düşünme ve bilgi paylaşımı için deneyim sunmak |
| Kimle çalışır | Toplulukların katılımıyla, etik ve profesyonel biçimde |
Müzecilik anlayışı da zamanla değişti. 19. yüzyılın klasik müzesi nesneye odaklanırdı: toplar, korur, belgeler, sergiler, depolar. 20. yüzyılda eğitim işlevi eklendi ve insan merkeze geçti. Bugün müzeler işlevlerini üç başlıkta toplar: koruma, araştırma ve iletişim.
İletişim işlevi sergileme ile eğitimi kapsar; okul gruplarına sunulan atölye ve yaratıcı drama programları müze eğitiminin yöntemlerindendir. Müzede öğrenme informel (resmî olmayan) bir öğrenmedir: ziyaretçi bir ders programı olmadan, eserlerle ve ortamla etkileşerek öğrenir. Müzenin tarihini, toplumdaki rolünü ve örgütlenmesini inceleyen kuramsal alan müzebilim (müzeoloji), sergileme, düzenleme ve güvenlik gibi uygulamalı teknikleri inceleyen alan ise müzeografidir.
Koruma da ikiye ayrılır: ışığı, nemi ve sıcaklığı denetlemek, eseri doğru paketleyip taşımak esere dokunmayan önleyici korumadır; metal bir eserdeki korozyonu durdurmak gibi esere doğrudan yapılan işlemler ise müdahaleci (iyileştirici) konservasyondur. Restorasyonda eksikler bütünle uyumlu ama özgününden ayırt edilebilir biçimde tamamlanır (bütünleme), müdahaleler olabildiğince geri döndürülebilir olmalıdır ve “gerektiği kadar, olabildiğince az” değiştirme, yani minimum müdahale ilkesi gözetilir.
ICOM 1977'den beri her 18 Mayıs'ı Uluslararası Müze Günü olarak kutlar ve her yıl bir tema seçer: 2016'da “Müzeler ve Kültürel Peyzajlar”, 2022'de “Müzelerin Gücü”, 2023'te “Müzeler, Sürdürülebilirlik ve Refah”. Bir müze yeni gelir kaynakları ve ziyaretçi kazanarak, binasını çevre dostu yaparak sürdürülebilirliğe katkıda bulunur; doğal afetleri önleyemez ama ICOM etik kuralları gereği koleksiyonunu afetlere karşı koruyacak politikalar geliştirir.
İlkler de sınavda sorulur. Bilinen en eski müze, MÖ 6. yüzyılda Ur'da Babil prensesi Ennigaldi-Nanna'nın kurduğu koleksiyondur. Roma'daki Capitoline Müzeleri'nin kuruluşu, Papa IV. Sixtus'un bronz heykelleri Roma halkına bağışladığı 1471'e dayanır; çoğu kaynakta dünyanın en eski kamu müzesi sayılır. Oxford'daki Ashmolean Müzesi (1683) halka açılan ilk üniversite müzesidir. Londra'daki British Museum 1753'te kuruldu; çekirdeğini hekim ve koleksiyoncu Hans Sloane'un devletin satın aldığı koleksiyonu oluşturdu, müze 1759'da halka açıldı. Dünyanın büyük sanat müzeleri de eserleriyle sorulur: Paris'teki Louvre Mona Lisa'yı ve Milo Venüsü'nü, Floransa'daki Uffizi Botticelli'nin Venüs'ün Doğuşu tablosunu sergiler; Michelangelo'nun tavan freskleriyle ünlü Sistine Şapeli Vatikan Müzeleri'nin parçasıdır.
Antik Çağ'ın tapınak ve saray hazineleri, Orta Çağ'ın kilise hazineleri müze değildi; bildiğimiz anlamda müze koleksiyonlarının zeminini Rönesans hümanizmi hazırladı. Floransa'da Yaşlı Cosimo'nun 1444'te Michelozzo'ya yaptırdığı Palazzo Medici, Donatello'nun bronz Davut heykeli gibi eserleriyle Medici koleksiyonlarını barındırdı. Basel kenti 1661'de Amerbach kabinesini satın alarak bir sanat koleksiyonuna sahip olan ilk kent oldu; koleksiyon 1671'de halka açıldı ve bugünkü Kunstmuseum Basel'in çekirdeğidir. 18. yüzyılda Fransız eleştirmen La Font de Saint-Yenne 1747'de kraliyet resimlerinin halka açık sergilenmesini istedi; Louvre 1793'te müze olarak halka açıldı. Yazar ve kuramcı Quatremère de Quincy ise eserlerin yerinde kalması gerektiğini savunup Napolyon'un eserleri Paris'teki müzede toplamasına karşı çıktı; eserleri yerlerinden toplayıp Fransız Anıtları Müzesi'ni kuran isim Alexandre Lenoir'dır.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Müzeleri sınıflandırmak
Bir müze aynı anda birden fazla gruba girebilir. Bir kent müzesi, koleksiyonuna göre tarih müzesi, hizmet alanına göre yerel müzedir. En önemli sınıflandırma ise koleksiyona göre olanıdır.
| Ölçüt | Türler |
|---|---|
| Koleksiyonuna göre | Genel, arkeoloji, sanat, etnografya, tarih, doğa tarihi ve jeoloji, bilim ve teknoloji, endüstri, ekonomüze |
| Bağlı olduğu kuruma göre | Devlet, yerel yönetim (belediye, kent müzesi), üniversite, askerî, özel, vakıf |
| Sergilediği mekâna göre | Açık hava müzesi, anıt müze, müze ev |
| Hizmet alanına göre | Bölge müzesi, halk müzesi, ekomüze |
| Diğer | Uzmanlık (ihtisas) müzesi, sanal müze, çocuk müzesi |
Birkaç türü yakından tanı:
- Genel müze: arkeoloji, sanat, etnografya gibi farklı alanlardan çok sayıda koleksiyonu bir arada barındırır; bu yüzden en ideal müze türü sayılır.
- Arkeoloji müzesi: kazılardan çıkan eserleri sergiler. Türkiye'de en yaygın müze türüdür.
- Etnografya müzesi: bir toplumun giyim, ev eşyası, halı, kilim, takı gibi maddi kültürünü sergiler.
- Uzmanlık (ihtisas) müzesi: tek bir konuya odaklanır: kâğıt, oyuncak, cam, saat, hamam gibi. Türkiye'nin ilk oyuncak müzesi 1990'da Ankara Üniversitesinde açıldı.
- Endüstri müzesi: eski fabrika, santral ve makineleri yaşatır. Türkiye'de bu alandaki ilk müze İstanbul'daki Rahmi M. Koç Müzesi'dir.
- Ekonomüze: geleneksel üretimi (peynir, cam, sabun) uygulayarak gösterir ve ürünü satar.
- Sanal müze: koleksiyonu internetten gezdirir. Türkiye'deki ilk örneklerden biri Eczacıbaşı Sanal Müzesi'dir.
Müzeler teknolojiden de yararlanır: artırılmış gerçeklik (AR) gerçek ortamla sanal ortamı bir arada sunar, sanal gerçeklik (VR) ise kullanıcıyı tümüyle yapay bir ortama taşır. Rotterdam'da 2021'de açılan Depot Boijmans Van Beuningen, koleksiyon deposunu ziyaretçiye açan dünyadaki ilk sanat deposudur. Büyük bir müzenin adını ve eserlerini anlaşmayla başka bir kentteki şubesiyle paylaştığı uydu müzeye örnek, Fransa ile Birleşik Arap Emirlikleri'nin 2007 anlaşmasıyla kurulan ve Jean Nouvel'in tasarladığı Louvre Abu Dabi'dir. Çağdaş müze mimarlığının ünlü örnekleri Frank Gehry'nin Guggenheim Bilbao'su, I. M. Pei'nin Louvre piramidi (1989), Daniel Libeskind'in Berlin Yahudi Müzesi (2001), Zaha Hadid'in Roma'daki MAXXI'si ve Bernard Tschumi'nin Atina'daki Yeni Akropolis Müzesi'dir (2009); Notre-Dame gibi Gotik yapıları restore eden Viollet-le-Duc ise 19. yüzyıl mimarıdır. Türkiye'de Bayburt'un Bayraktar (Baksı) köyünde Hüsamettin Koçan'ın kurduğu Baksı Müzesi (2010) çağdaş sanatla geleneksel el sanatlarını bir arada sergiler ve 2014'te Avrupa Konseyi Müze Ödülü'nü aldı.
Açık hava, anıt müze, müze ev
Mekâna göre yapılan ayrım rehberin her gün karşısına çıkar.
| Tür | Ne sergilenir? | Örnek |
|---|---|---|
| Açık hava müzesi | Eserler ya da yapılar açık alanda, çoğu zaman bulundukları yerde | Dünyada ilk: Skansen, Stockholm (1891). Türkiye'de Göreme Açık Hava Müzesi, Alacahöyük, Troya |
| Anıt müze | Kendisi bir anıt olan, kentin simgesi hâline gelmiş yapı | Anıtkabir, Eyfel Kulesi |
| Müze ev | Önemli bir kişinin yaşadığı ya da mimarisiyle korunması gereken ev | Selanik'te Atatürk'ün doğduğu ev |
Türkiye'de Avrupa'daki gibi baştan planlanmış bir açık hava müzesi yoktur. Ancak Safranbolu ve Mardin gibi korunmuş kentsel dokular ile ziyarete açık ören yerleri açık hava müzesi niteliği taşır.
Tahmin et
Bir sınav sorusu soruyor: hipodrom, arena, sikke, nekropol ve akropol. Sence bunlardan hangisi “taşınabilir” kültür varlığıdır?
Somut ve somut olmayan miras
Kültürel miras iki büyük gruba ayrılır:
| Somut kültürel miras | Somut olmayan kültürel miras |
|---|---|
| Elle tutulan, görülen varlıklar | Kuşaktan kuşağa aktarılan bilgi, beceri ve uygulamalar |
| Taşınmaz: antik kent, cami, köprü. Taşınır: sikke, heykel | Gelenek, sözlü anlatım, gösteri sanatları, ritüel, el sanatı ustalığı |
| UNESCO'da Dünya Mirası Listesi (1972 Sözleşmesi) | UNESCO'da Somut Olmayan Kültürel Miras listeleri (2003 Sözleşmesi) |
Müze ikisini de korur: bir halıyı sergilerken onu dokuyan ustalığın bilgisini de kaydeder. Bu iki UNESCO listesini bu kursun son iki dersinde ayrıntılı öğreneceksin.
Kendi cümlelerinle anlat
Bir turist “Müze sadece eski eşyaların durduğu bir depo değil mi?” diye soruyor. Bugünkü müze anlayışını ona nasıl anlatırsın?