Mit, mitoloji ve akrabaları
Bir rehber Efes'te Artemis'i, Bergama'da Zeus'u, Konya'da Mevlana'yı anlatır. Hepsinin ortak noktası inançtır. Bu derste önce kavramları netleştiriyoruz, sonra Yunanlıların evrenin nasıl oluştuğunu nasıl anlattığını göreceğiz.
| Kavram | Kısaca |
|---|---|
| Mit | Tanrıların, evrenin ve insanın kökenini anlatan, kutsal sayılan anlatı. Olaylar başlangıç zamanında geçer |
| Mitoloji | Bir toplumun mitlerinin bütünü; ayrıca mitleri inceleyen bilim |
| Efsane | Gerçek bir yere, kişiye ya da olaya bağlanan, olağanüstü öğeler taşıyan halk anlatısı |
| Destan | Bir toplumun kahramanlarını ve büyük olaylarını anlatan uzun, çoğunlukla manzum anlatı |
| Kült | Bir tanrıya, ataya ya da kutsal varlığa yönelik tapınma, tören ve kurban uygulamalarının bütünü |
| Panteon | Bir toplumun tanrılar topluluğu |
Mitlerin en sık işlediği üç tema şudur: evrenin yaratılışı (kozmogoni), tanrıların doğuşu (teogoni) ve bir halkın türeyişi. Yunan dini gibi mitik dinler çok tanrılıdır (politeizm) ve tanrılarını insan biçiminde, insan nitelikleriyle düşünür (antropomorfizm, insan biçimcilik). İnsandan farkları ölümsüz olmaları ve ambrosia ile nektar adlı özel yiyecek ve içecekle beslenmeleridir.
“Mitoloji” sözcüğü Yunanca mythos (söz, öykü, söylence) ile logos (söz, akla dayanan hesap ve açıklama) sözcüklerinden gelir; ölçülü, şiirsel söze ise epos denir ve “epik” (destansı) sözcüğü buradan türer.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
İki büyük kaynak: Homeros ve Hesiodos
Yunan mitlerini ilk yazıya geçirenler iki ozandır. İkisinin de Anadolu ile bağı vardır.
| Homeros | Hesiodos | |
|---|---|---|
| Dönemi | MÖ 8. yüzyıl civarı | MÖ 8. yüzyıl sonu - 7. yüzyıl başı |
| Anadolu bağı | Gelenekte İzmirli (Smyrna) kabul edilir | Ailesi Aiolis'teki Kyme'den (Aliağa yakını) gelir |
| Eserleri | İlyada, Odysseia | Theogonia (Tanrıların Doğuşu), İşler ve Günler |
| Konusu | Troya Savaşı ve Odysseus'un eve dönüşü | Evrenin ve tanrıların doğuşu; çiftçinin gündelik yaşamı |
| Kendinden söz | Eserlerinde kendinden hiç söz etmez | Adını, köyünü, ailesini anlatır |
Hesiodos Yunanistan'da Boiotia'daki Askra köyünde yaşadı. Theogonia Yunan tanrılarının adeta soy kütüğüdür. Sınavda “Hesiodos'un eseri hangisidir?” sorusunun tuzakları hep aynıdır: İlyada ve Odysseia Homeros'un, Aeneis Romalı Vergilius'un, Metamorfozlar Ovidius'undur.
Khaos'tan Kronos'a
Hesiodos'a göre başlangıçta yalnızca Khaos vardı: biçimsiz, sınırsız bir boşluk. Ondan sonra geniş göğüslü Gaia (Toprak, Yer) ortaya çıktı. Gaia kimseyle birleşmeden, kendi kendine Uranos'u (Gök), dağları ve Pontos'u (Deniz) doğurdu.
Gaia ile Uranos'un birleşmesinden üç tür varlık doğdu:
- Titanlar: Altı erkek, altı dişi. Erkekler Okeanos, Koios, Kreios, Hyperion, Iapetos ve Kronos, dişiler Theia, Rhea, Themis, Mnemosyne, Phoibe ve Tethys'tir. Erkeklerin en küçüğü Kronos'tur. Titan Okeanos ile eşi Tethys ırmakların ve su perilerinin anne babasıdır; Zeugma'daki bir villanın havuz mozaiğinde birlikte betimlenirler.
- Kykloplar: Alınlarının ortasında tek gözü olan üç dev demirci. Adları Brontes, Steropes ve Arges'tir; gök gürültüsü, yıldırım ve şimşek anlamına gelir.
- Hekatonkheirler: Yüz kollu, elli başlı üç dev: Kottos, Briareos ve Gyes.
Uranos çocuklarından korkup onları Gaia'nın derinliklerine hapsetti. Gaia bir tırpan yaptı. Yalnızca Kronos annesini dinledi ve babası Uranos'u bu tırpanla iktidardan düşürdü. Uranos'tan denize düşen parçaların çevresindeki köpükten Aphrodite doğdu. Yere damlayan kandan ise Gigantlar (devler) ve öç perileri Erinysler doğdu. Gaia ile Uranos, Kronos'a kendisinin de bir oğlu tarafından tahttan indirileceğini bildirdi.
Tahmin et
Kronos babasını devirdikten sonra aynı şeyin kendi başına gelmesinden korktu. Sence çocuklarına ne yaptı ve Zeus nasıl kurtuldu?
Büyük savaşlar ve Zeus'un düzeni
Zeus kardeşlerini kurtardıktan sonra iktidar için üç büyük savaş verdi.
| Savaş | Kimler arasında? | Sonuç |
|---|---|---|
| Titanomakhia | Zeus ve kardeşleri ile Titanlar | On yıl sürdü. Kykloplar Zeus'a yıldırımı verdi; Titanlar Tartaros'a atıldı |
| Gigantomakhia | Olymposlu tanrılar ile Gigantlar | Bir kehanete göre devler ancak bir ölümlünün yardımıyla yenilebilirdi; tanrılar ölümlü Herakles'in yardımıyla kazandı |
| Typhon ile savaş | Zeus ile yüz yılan başlı Typhon | Zeus kazanarak egemenliğini kesinleştirdi |
Hesiodos'a göre Zeus, Uranos'un bağladığı Kyklopları Kronos'u alt ettikten sonra serbest bıraktı. Yerin altında tutsak olan yüz kollu Hekatonkheirleri ise savaş on yıldır sürerken Gaia'nın öğüdüyle yeryüzüne çıkarıp müttefik edindi; yüz kollular Titanlara kaya yağdırdı.
Zeus sonra evreni kardeşleriyle paylaştı: gök Zeus'a, deniz Poseidon'a, yeraltı Hades'e düştü.
Gigantomakhia Anadolu'da taşa işlenmiştir. Bergama Kralı II. Eumenes'in MÖ 2. yüzyılda yaptırdığı Zeus Sunağı'nın büyük frizi, tanrılarla devlerin savaşını anlatır. Sunak 19. yüzyılda Almanya'ya götürüldü, bugün Berlin'deki Pergamon Müzesi'ndedir. Sınavda “Zeus Altarı'nda hangi savaş anlatılır?” diye sorulur. Titanomakhia çeldiricidir.
Bu dönemin iki ünlü Titan öyküsü:
- Prometheus tanrıların ateşini çalıp insanlara verdi. Zeus onu bir kayaya zincirletti; her gün bir kartal ciğerini yedi. Adı “önceden düşünen” demektir; kardeşi Epimetheus'un adı ise “sonradan düşünen” anlamına gelir.
- Zeus buna karşılık ilk kadın Pandora'yı yarattırdı ve onu Prometheus'un uyarısını unutan Epimetheus'a armağan olarak gönderdi. Pandora'nın açtığı kaptan bütün kötülükler dünyaya yayıldı, dipte yalnızca umut kaldı.
- Titan Atlas ise Zeus'un verdiği cezayla, dünyanın batı ucunda göğü başı ve kollarıyla taşır.
Kendi cümlelerinle anlat
Titanomakhia ile Gigantomakhia arasındaki farkı ve Gigantomakhia'nın Anadolu'yla bağını kendi cümlelerinle anlat.