Bayılma, koma ve derlenme pozisyonu
Bilinç, kişinin kendisinden ve çevresinden haberdar olmasıdır. Bayılma (senkop), beyne giden kanın kısa süre azalmasıyla olan geçici bilinç kaybıdır. Korku, sıcak, kalabalık kapalı ortam, açlık ya da aniden ayağa kalkma yol açabilir. Koma ise kişinin hiçbir uyarana yanıt vermediği, uyandırılamadığı derin bilinç kaybıdır.
Bayılmada: Kişiyi düz zemine sırtüstü yatır, sıkı giysilerini gevşet, bacaklarını kaldır (şok pozisyonu). Yere düşmeden bayılacağını söyleyen kişiyi çömelmeye ya da bacaklarını çaprazlayıp kaslarını sıkmaya yönlendirebilirsin. İleri gebelikte sol yanına yatır.
Yapma: sandalyeye oturtma, kolonya ya da amonyak koklatma, yüzüne su dökme, tokat atma, bir şey yedirip içirme.
Derlenme pozisyonu bilinci kapalı ama normal nefes alan kişiye verilir. Kitaplarda koma pozisyonu, yan yatış, kurtarma pozisyonu, sabit yan pozisyon adlarıyla da geçer. Mart 2026 sınavında “yan yatış (koma) pozisyonu” adıyla soruldu. Amaç, gevşeyen dilin ve olası kusmuğun hava yolunu tıkamasını önlemektir.
- Yanına diz çök, gözlüğünü çıkar, bacaklarını düzelt.
- Sana yakın kolunu vücuduna dik açıyla, avuç içi yukarı bakacak şekilde koy.
- Uzak kolunu göğsünün üstünden getir, elinin sırtını sana yakın yanağına yasla.
- Uzak bacağını dizinden bük, dizden çekerek kişiyi kendine doğru yan çevir.
- Üstteki bacağın kalça ve dizini dik açıda bırak, başı hafif geri eğ, ağız yere bakacak şekilde ayarla.
- Yalnız bırakma, nefesini izle. Nefes durursa TYD'ye başla.
Omurga yaralanması şüphesinde baş, boyun ve gövde aynı hizada tutularak çevrilir.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Nöbetler ve şeker hastalığı
Sara (epilepsi) nöbeti, kasların istem dışı kasılıp gevşemesidir. Kişi yere düşer, ağzından köpük gelebilir, dilini ısırabilir, idrar kaçırabilir. Nöbet sonrası şaşkın ve uykuludur.
- Sırasında: Etraftaki sert ve keskin eşyaları uzaklaştır, başının altına yumuşak bir şey koy, süreyi tut.
- Yapma: Kişiyi tutup durdurmaya çalışma, çenesini açmaya, ağzına kaşık ya da parmak sokmaya çalışma, su dökme, taşımaya çalışma.
- Sonrasında: Tükürük ve kusmuk hava yoluna kaçmasın diye derlenme pozisyonu ver, tam uyanana kadar yanında kal.
- 112: İlk nöbetse, 5 dakikadan uzun sürerse, tekrarlarsa, yaralandıysa ya da bilinci açılmıyorsa.
Çocukluk çağı (ateşe bağlı) nöbeti, halk arasında havale, beş yaş altında yüksek ateşle olur. Fazla giysileri çıkar, çevreyi güvenli yap, oda sıcaklığında suyla ıslatılmış havluyla serinlet. Soğuk su dökme, küvete sokma. 112 mutlaka aranır.
Şeker hastalığında iki acil durum vardır:
| Kan şekeri düşüklüğü (hipoglisemi) | Kan şekeri yüksekliği (hiperglisemi) |
|---|---|
| Fazla insülin, öğün atlama, ağır egzersiz | Yetersiz insülin, fazla yemek, stres |
| Hızla gelişir: terleme, titreme, çarpıntı, halsizlik, sersemlik, davranış değişikliği | Yavaş gelişir: susama, kuru cilt, bulantı, nefeste aseton (çürük elma) kokusu, hızlı solunum |
| Bilinci açıksa şeker, meyve suyu, reçel ver, 10-15 dakika bekle | Bilinci açıksa su içmeye teşvik et, 112 |
İkisinde de bilinci kapalı kişiye ağızdan hiçbir şey verilmez, derlenme pozisyonu verilip 112 aranır. Tur yemeğinin gecikmesi şeker hastası turist için tehlikedir. Programda öğün saatlerini koru.
Tahmin et
Şeker hastası olduğunu bildiğin bir turist terliyor, titriyor, saçmalıyor ama bilinci açık. Kan şekeri düşük mü yüksek mi bilmiyorsun. Sence şeker vermek riskli mi?
Kalp krizi, inme ve nefes darlığı
Kalp krizi belirtileri: göğüs ortasında sıkıştıran, ağırlık çökmüş gibi baskı tarzında ağrı, ağrının sol kola, omuza, boyna, çeneye, sırta ya da mideye yayılması, soğuk terleme, nefes darlığı, bulantı ve baş dönmesi. Sigara, yüksek tansiyon, şeker hastalığı ve fazla kilo risk artırır.
- Kişiyi dinlendir, hareket ettirme, yarı oturur pozisyon ver, sıkı giysileri gevşet.
- 112'yi ara. Hekiminin verdiği kalp ilacı yanındaysa almasına yardım et.
- 2024 kitabına göre yetişkinde kalp krizi düşünülüyorsa ve sakıncası yoksa bir aspirin çiğnemesi istenebilir. Ağrının kalpten olduğunu düşünmüyorsan ya da kararsızsan verme.
- Bilinç kaybolursa derlenme pozisyonu, nefes durursa TYD ve OED.
İnme (felç), beyindeki bir damarın aniden tıkanması ya da kanamasıdır. Ölen beyin hücresi yenilenmez, bu yüzden her dakika önemlidir. Hızlı tanımak için FAST:
| Harf | Anlamı | Ne yaparsın? |
|---|---|---|
| F | Face (Yüz) | Gülümsemesini iste. Yüzün bir yanı düşük mü? |
| A | Arm (Kol) | İki kolunu öne uzatsın. Biri aşağı düşüyor mu? |
| S | Speech (Konuşma) | Basit bir cümleyi tekrarlasın. Konuşması bozuk mu? |
| T | Transfer (Nakil) | Biri bile varsa hemen 112, başlangıç saatini not et |
İnmede kişiye yiyecek ve içecek verme, yutma bozuk olabilir. Rahat pozisyon ver, oturamıyorsa derlenme pozisyonu.
Astım krizinde kişi en rahat ettiği pozisyonu (çoğu zaman oturarak) alsın, zorla yatırma. Kendi inhaler ilacını kullanmasına yardım et. 5 dakikada düzelmezse 112.
Turist sağlığı ve rehberin hazırlığı
Turistin sağlığı, Uluslararası Sağlık Turizmi ve Turistin Sağlığı Hakkında Yönetmelik'e göre (2017 yönetmeliğinin yerini alan 26/4/2025 tarihli yönetmelik, tanım aynı kaldı) Türkiye'de herhangi bir nedenle geçici olarak bulunan yabancıların ani gelişen hastalık ve acil durumlarda sağlık hizmeti almasıdır. Tedavi için gelen turistlerin oluşturduğu sağlık turizmi ve termal turizm ise ayrı bir konudur. Onu Genel Turizm Bilgisi kursundaki sağlık, termal ve spa turizmi dersinde görürsün.
Turda en sık karşılaşılan sağlık sorunları:
| Sorun | Neden olur? | Rehber ne yapar? |
|---|---|---|
| Turist ishali | Mikropla bulaşmış su ve yiyecek. En sık görülen seyahat hastalığı | Kapalı şişe su öner, iyi pişmemiş ve uzun süre açıkta beklemiş yiyeceklerden uzak tut. Sıvı kaybını önle, kanlı ishal, yüksek ateş ya da bilinç değişikliğinde hekime gönder |
| Jet lag | Birçok saat dilimini hızla geçince biyolojik saat şaşar. Doğuya uçuşta daha zordur | İlk gün programı hafif tut, gün ışığında hareket ettir, yerel saate uymayı öner |
| Yükseklik hastalığı | Yaklaşık 2.500 metre ve üzerine hızlı çıkış, özellikle orada gecelemek | Yavaş tırman, bol sıvı. Baş ağrısı ve bulantı artarsa yükselmeyi durdur, gerekirse alçağa in |
| Uzun yolculuk | Saatlerce hareketsiz oturmak bacak toplar damarlarında pıhtı (derin ven trombozu) riskini artırır | Düzenli mola ver, bacakları hareket ettir, su içmeyi hatırlat |
| Sıcak ve güneş | Dehidrasyon, sıcak çarpması, güneş yanığı | Önceki dersteki önlemler |
Dünya Sağlık Örgütü sağlığı belirleyen etkenleri sosyal ve ekonomik çevre, fiziksel çevre ve kişinin bireysel özellikleriyle davranışları diye sayar: dengeli beslenme, hareketli olmak, sigara ve alkol kişinin davranışına bağlıdır, genetik yapı, yaş ve cinsiyet ise değildir.
Bulaşıcı hastalıkları bulaşma yoluna göre tanı. Tifo, Salmonella Typhi ile kirlenmiş su ve besinlerle sindirim yoluyla bulaşır; grip ve tüberküloz ise damlacıkla, solunum yoluyla geçer. Trahom, el, havlu ve sineklerle bulaşan bir göz enfeksiyonudur; tekrarlayan enfeksiyon göz kapağının içini yaralar ve tedavi edilmezse körlüğe yol açar.
Seyahatten önce turist, gideceği bölgeye göre hekimle görüşmeli ve aşılarını yaptırmalıdır. Rutin aşıların (özellikle tetanoz) güncel olması, risk bölgelerine göre hepatit A gibi aşılar ve bazı ülkelerin istediği sarı humma aşısı en az birkaç hafta önce planlanır. Düzenli ilacı olan turist, ilaçlarını reçetesiyle birlikte ve yolculuk süresine yetecek kadar el bagajında taşımalıdır.
Rehberin hazırlığı:
- İlk yardım çantası: eldiven, gazlı bez, sargı bezi, üçgen sargı, flaster, makas, cımbız, termal (folyo) battaniye, yara temizleme için serum fizyolojik, cep maskesi. Çanta ilaç deposu değildir. Rehber tanı koymaz, ilaç önermez. Yalnızca turistin kendi ilacını kullanmasına yardım eder.
- Bilgi dosyası: katılımcı listesi, acil durumda aranacak kişiler, seyahat sağlık sigortası poliçesi ve asistans hattı numarası, güzergâhtaki en yakın hastane ve sağlık merkezleri.
- Kronik hastalığı, alerjisi ya da gebeliği olanları bil ama bu bilgiyi grubun önünde açıklama. Sağlık verisi özel nitelikli kişisel veridir.
- Acil durumda 112 her yerden ücretsiz aranır. Dil engeli varsa kısa ve net konuş, yeri tarif etmeye odaklan.
Kendi cümlelerinle anlat
Bir turist ishal olduğunu söyleyip senden “iyi gelen bir ilaç” istiyor. Rehber olarak nasıl davranırsın, neden?