Ege'de Tunç Çağı
Grek dünyasının kökleri, MÖ 3. ve 2. binyılda Ege'de gelişen üç kültüre uzanır. Sınavda bunlar çoğu zaman “hangisi hangisinin özelliği” diye sorulur.
| Uygarlık | Nerede | Ayırt edici özellik | Yazı |
|---|---|---|---|
| Kiklad | Ege'nin orta adaları (Paros, Naksos) | Mezarlara bırakılan mermer idoller | Yok |
| Minos | Girit; en önemli merkez Knossos | Merkezî avlulu, surla çevrili olmayan saraylar, renkli freskler, boğa oyunları | Linear A (çözülemedi) |
| Miken | Yunanistan; Mykenai, Pylos, Tiryns | Surlu saray-kaleler, Aslanlı Kapı, tholos mezarlar, megaron | Linear B (çözüldü) |
Minos adını, Knossos'u kazan İngiliz arkeolog Arthur Evans efsanevi Girit kralı Minos'tan esinlenerek verdi. Minos sarayları ticarete dayalı, denizden güç alan bir toplumu gösterir. Surların olmaması, adanın denizle korunduğu düşüncesine bağlanır.
Miken uygarlığını Homeros'un destanlarındaki Akhalar kurdu. Mikenler savaşçıydı. Saraylarını iri taşlardan surlarla çevirdiler. Akhalar MÖ 1450 dolayında Girit'i ele geçirdi ve Minos yazısını kendi dillerine uydurarak Linear B'yi oluşturdular. Linear B 1952'de Michael Ventris tarafından çözüldü ve yazının erken bir Yunanca olduğu anlaşıldı. Linear A ise hâlâ okunamıyor.
Batı Anadolu'da aynı çağın en önemli merkezi Troia'dır. Kent ve kazıları Antik Kentler ve Klasik Mimari kursunda.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Göçler, Karanlık Çağ ve alfabe
MÖ 1200 dolayında Doğu Akdeniz'de büyük bir çöküş yaşandı ve Miken saray düzeni yıkıldı. Antik gelenek bunu kuzeyden gelen Dorlara, bazı araştırmacılar Deniz Kavimlerine bağlar; iç karışıklık, kıtlık ve doğal afetler de öne sürülür, nedenler hâlâ tartışmalıdır. Ardından gelen yaklaşık MÖ 1100-800 arası döneme Karanlık Çağ denir. Linear B unutuldu, ticaret ve nüfus azaldı.
Bu karışıklıkta Yunanca konuşan topluluklar Ege'yi geçip Batı Anadolu kıyılarına yerleşti:
| Topluluk | Anadolu'da yerleştiği yer |
|---|---|
| Aiol | Kuzey kıyılar, Edremit Körfezi çevresi |
| İon | Orta kıyılar, kabaca İzmir ve Aydın |
| Dor | Güneybatı köşe, kabaca Muğla |
Bu göçlerin ayrıntısı ve İon kentlerinin Panionion birliği Eski Anadolu Uygarlıkları kursundadır. On iki İon kenti, Mykale'deki (Dilek Yarımadası) Poseidon kutsal alanı Panionion'da toplanırdı.
MÖ 8. yüzyılda Yunanlılar Fenike alfabesini alıp ünlü harfler ekleyerek kendi alfabelerini oluşturdu. Yazı geri dönünce Homeros'un destanları da yazıya geçti. Geleneğe göre ilk Olimpiyat Oyunları MÖ 776'da yapıldı. Oyunlar Peloponnesos'taki Olympia'da Zeus onuruna dört yılda bir düzenlenirdi; Delphoi'de ise Apollon adına Pythia oyunları yapılırdı. Yunan tarihinin dönemleri şöyle sıralanır:
| Dönem | Yaklaşık tarih | Öne çıkan |
|---|---|---|
| Karanlık Çağ | MÖ 1100-800 | Yazının unutulması, köy ölçeğinde yaşam |
| Arkaik | MÖ 800-480 | Polis, kolonizasyon, alfabe, ilk filozoflar |
| Klasik | MÖ 480-323 | Pers savaşları, Atina'nın altın çağı |
| Hellenistik | MÖ 323-30 | İskender sonrası krallıklar |
Polis: kent devleti
Karanlık Çağ'ın sonunda saray-kalelerin yerini polis aldı. Polis, kendi yasası, ordusu ve tanrısı olan bağımsız kent devletidir. “Politika” sözcüğü buradan gelir. Dağlarla bölünmüş coğrafya ve her kentin bağımsızlığına düşkünlüğü yüzünden, aynı dili konuşup aynı tanrılara tapan Yunanlar uzun süre tek bir devlette birleşmedi. Bir polis iki parçadan oluşur:
- Asty: surlarla çevrili kent merkezi. İçinde tapınaklı tepe (akropolis) ve kamusal meydan (agora) bulunur.
- Khora: kente bağlı köyler, tarlalar ve otlaklar.
Polis halkı eşit değildi. Siyasi hak yalnızca yurttaş erkeklerindi. Kentte yaşayan yabancılar (metoikos), kadınlar ve köleler yönetime katılamazdı. Yönetim zamanla biçim değiştirdi:
| Yönetim biçimi | Kim yönetir? |
|---|---|
| Monarşi | Tek bir kral |
| Aristokrasi | Soylu aileler |
| Oligarşi | Zengin bir azınlık |
| Tiranlık | Yönetimi yasa dışı yoldan, çoğu zaman halk desteğiyle ele geçiren tek kişi |
| Demokrasi | Yurttaşların meclisi (ekklesia) |
Kentlerde ortak kurumlar vardı: bütün yurttaşların katıldığı halk meclisi, gündemi hazırlayan konsey (boule) ve her yıl seçilen yöneticiler (magistrat, Atina'da arkhon). Bu kurumların toplandığı yapılar Antik Kentler ve Klasik Mimari kursunda.
Büyük Kolonizasyon
MÖ 750-550 arasındaki iki yüz yılda Yunan kentleri Akdeniz'den Karadeniz'e yüzlerce koloni kurdu. Kolonizasyonun tek bir nedeni yoktu: toprak darlığı, nüfus artışı, kıtlık, iç çatışmalar, ticaret yolları ve maden arayışı birlikte etkiliydi. Koloniyi kuran kente ana kent (metropolis), koloniye apoikia, ticaret istasyonuna emporion denirdi. Kıyıları İon kolonileriyle dolunca Yunanlar Karadeniz'e “konuk sevmez deniz” (Pontos Axeinos) yerine “konuksever deniz” (Pontos Euxeinos) demeye başladı.
Sınavda en çok ana kent-koloni eşleştirmesi sorulur:
| Ana kent | Kurduğu koloniler (bugünkü adı) |
|---|---|
| Miletos | Sinope (Sinop), Amisos (Samsun), Kyzikos (Erdek), Abydos (Çanakkale) ve Karadeniz'in kuzeyinde onlarca kent |
| Megara | Byzantion (İstanbul), Khalkedon (Kadıköy), Selymbria (Silivri), Astakos (İzmit) |
| Phokaia (Foça) | Massalia (Marsilya), Lampsakos (Lapseki) |
| Sinope | Trapezus (Trabzon), Kerasus (Giresun), Kotyora (Ordu) |
| Korinthos | Syrakusai (Sicilya) |
Kolonizasyonun sonuçları büyüktü. Yunanlılar Yunanca konuşmayan halkları (barbaroi) tanıdı, Yunan kültürü yayıldı, ticaret yoğunlaştı ve Lidya'da doğan sikke bütün Akdeniz'e yayıldı.
Tahmin et
Tacitus'un aktardığı rivayete göre Delphoi kehaneti Byzantion'u kuracak Megaralılara “körler ülkesinin karşısına” yerleşmelerini söyledi. Sence “körler” kimdi, neden böyle anıldılar?
Kendi cümlelerinle anlat
Bir turist “Karadeniz kıyısındaki kentlerin hepsi neden Yunanca adlar taşıyor?” diye soruyor. Kolonizasyonu kullanarak kısaca açıkla.