Türkçe hangi aileden? Altay sorusu ve üç devre
Rehberlik eğitim programı, 6326 sayılı Kanun'un Uygulama Yönetmeliği'nde (md. 8/1-i) “Türk dili ve edebiyatı” başlığını sayar. Edebiyatı önceki derslerde gördün; bu derste dilin kendisine bakıyoruz.
Türkçe çoğu kitapta Ural-Altay dil ailesinin Altay kolunda, Moğolca ve Tunguzca ile birlikte gösterilir. Ama dikkat: TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre son araştırmalar bu dillerdeki ortak kelimelerin büyük ölçüde karşılıklı alıntı olduğunu, Altay dilleri arasında bilimsel olarak ispatlanmış bir akrabalık bulunmadığını gösteriyor. Sınavda “Altay dil ailesi” ifadesi doğru kabul edilir; rehber olarak ise “Altay kuramı” demek daha dürüsttür.
Türkçe eklemeli bir dildir: kök değişmez, ekler sona eklenir (göz-lük-çü-ler). Yazılı metinleri 8. yüzyılın başından bugüne kesintisiz izlenebilir.
| Devre | Yaklaşık tarih | Kapsadığı yazı dilleri |
|---|---|---|
| Eski Türkçe | 6.-10. yüzyıl | Göktürkçe ve Uygurca; İslamiyet öncesi metinler |
| Orta Türkçe | 10.-19. yüzyıl | Karahanlı Türkçesi ile başlar; Harezm Türkçesi, Çağatayca, Kıpçakça, Eski Anadolu Türkçesi, Osmanlıca |
| Yeni Türkçe | 19.-20. yüzyıldan bugüne | Türkiye Türkçesi ve bugünkü öteki Türk yazı dilleri |
Dönemlerin sınır yılları kaynaktan kaynağa birkaç yüzyıl kayar. Sırayı ve her devrenin ana yazı dilini bilmen yeter.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Her devrenin anahtar metinleri
Eserlerin yazarlarını ve içeriğini 2. derste (İlk yazılı eserler), yazıtların tarihini Türk tarihi kursunun Göktürkler dersinde gördün. Burada aynı eserlere dilci gözüyle bakıyoruz: hangi devreden, hangi yazıyla?
| Metin | Devre ve yazı dili | Dil açısından önemi |
|---|---|---|
| Orhun yazıtları | Eski Türkçe, Göktürkçe (8. yüzyıl) | Türkçenin grameri hakkında bilgi veren en eski derli toplu metinler |
| Uygur metinleri | Eski Türkçe, Uygurca (8. yüzyıldan sonra) | Çoğu Budist ve Maniheist çeviri: Altun Yaruk (Çinceden), Maytrisimit (Toharcadan) |
| Kutadgu Bilig | Orta Türkçe, Karahanlı Türkçesi (1069-1070) | İslami dönemin ilk büyük eseri; üç nüshasından biri Uygur, ikisi Arap harfli |
| Divanü Lügati't-Türk | Orta Türkçe, Karahanlı dönemi (1072-1074) | Yaklaşık 8.000 kelime; dönemin Türk lehçeleri hakkında ilk bilgiler |
| Atabetü'l-Hakayık | Orta Türkçe, Karahanlıların son dönemi | Yazıldığı yer ve tarih kesin değil; en iyi nüshası Uygur harflidir |
Uygurcada iki ağız ayırt edilir. Göktürkçede tek harfle yazılan “ny” sesi Uygur metinlerinde bir yerde n (kon), bir yerde y (koy) ile yazılır. Zamanla y biçimi yaygınlaştı; bugünkü “koyun” kelimesi bu yüzden y'lidir.
Tahmin et
Kaşgarlı Mahmud 11. yüzyılda Türk boylarının konuşmalarını tek tek kaydetti. Sence bu kayıt bugün dilciler için neden bu kadar değerlidir?
Türklerin kullandığı alfabeler
TDV İslâm Ansiklopedisi Türkçenin yazıldığı on dört alfabe sayar; sınav için dört tanesi yeter:
| Alfabe | Dönem | Özellik |
|---|---|---|
| Göktürk | 8.-10. yüzyıl yazıtları | Türklerin bilinen ilk alfabesi. Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarında 38 harf. Sağdan sola, harfler bitişmez, kelimeler iki noktayla ayrılır |
| Uygur | 8. yüzyılda gelişti, 9. yüzyılda yaygınlaştı | Soğd yazısından geliştirildi. Moğollara ve Mançulara da geçti. Bazı yörelerde 18. yüzyıla kadar yaşadı |
| Arap | 10. yüzyıl ortası - 20. yüzyıl ortası | Türkçenin yazımında en uzun süreli ve en yaygın alfabe. Türkler “ñ” için sağır kef harfini ekledi |
| Latin | Türkiye'de 1928'den beri | 29 harf: 8 ünlü, 21 ünsüz. Kuzey Kıbrıs'ta ve Balkanlardaki Türkçede de kullanılır |
Bunların yanında Uygurlar Maniheizmle Mani, Budizmle Brahmi yazısını da kullandı. Sovyetler Birliği'ndeki Türk dilleri 1926 Bakü Türkoloji Kongresi'nin ardından kısa süre Latin alfabesine geçti, 1938-1940'ta ise Kiril alfabesine aktarıldı. Bağımsızlıktan sonra Azerbaycan ve Türkmenistan yeniden Latin alfabesini benimsedi.
Harf İnkılabı, Türk Dil Kurumu ve Dil Bayramı
Arap harfleri Türkçenin seslerini karşılamakta yetersiz kalıyordu; özellikle ünlüler yazıda tam gösterilemiyordu. Cumhuriyet bu sorunu kökten çözdü: Latin esasına dayanan “Türk harfleri”, 1 Kasım 1928'de TBMM'de 1353 sayılı kanunla kabul edildi.
Yazı değişince sıra dilin kendisine geldi:
| Tarih | Olay |
|---|---|
| 12 Temmuz 1932 | Atatürk'ün talimatıyla Türk Dili Tetkik Cemiyeti kuruldu. Kurucuları Sâmih Rif'at, Ruşen Eşref, Celâl Sâhir ve Yakup Kadri; ilk başkanı Sâmih Rif'at |
| 26 Eylül 1932 | Birinci Türk Dili Kurultayı Dolmabahçe Sarayı'nda açıldı (5 Ekim'e kadar sürdü). Açılış günü Dil Bayramı kabul edildi |
| 1934 | Adı Türk Dili Araştırma Kurumu oldu |
| 1936 | Adı Türk Dil Kurumu oldu |
| 1938 | Atatürk ölümünden kısa süre önce yazdığı vasiyetnamesiyle mal varlığını Türk Dil Kurumu ile Türk Tarih Kurumuna bıraktı |
Tarihleri karıştırma: TDK Temmuz'da kuruldu, Dil Bayramı ise Eylül'deki kurultayın açılışıdır. Türk Tarih Kurumu 1931'de, ondan bir yıl önce kuruldu.
Kendi cümlelerinle anlat
Harf İnkılabı ile Türk Dil Kurumu'nun kuruluşu arasındaki ilişkiyi kendi cümlelerinle anlat.
Bugünkü Türk lehçeleri
TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Türk dili 2009 verileriyle yaklaşık 240 milyon kişi tarafından, Kuzeydoğu Asya'dan Doğu Avrupa'ya kadar konuşuluyor. Bugünkü Türk yazı dilleri şu gruplara ayrılır:
| Grup | Başlıca lehçeler |
|---|---|
| Güneybatı (Oğuz) | Türkiye Türkçesi, Azerbaycan Türkçesi, Türkmence, Gagauzca |
| Kuzeybatı (Kıpçak) | Kazakça, Kırgızca, Tatarca, Kırım Tatarcası, Başkırtça, Karakalpakça, Nogayca, Karaçay-Balkarca, Kumukça, Karayca |
| Güneydoğu (Uygur) | Özbekçe, Yeni Uygurca |
| Kuzeydoğu (Sibirya) | Altayca, Hakasça, Tuvaca, Şorca |
| Ayrı duranlar | Yakutça (Saha), Çuvaşça (İdil Bulgarcasının devamı), Halaçça (İran) |
Rehber olarak bunu bil: Azerbaycanlı ya da Türkmen bir misafir Türkiye Türkçesini büyük ölçüde anlar, çünkü üç dil de aynı Oğuz grubundandır. Bir Kazak ya da Kırgız için anlaşmak daha zordur. Çuvaşça ise öteki lehçelerden en uzak olanıdır; Türkçedeki “z” ve “ş” sesleri onda “r” ve “l” olarak görünür.