Taşa yazılmış ilk edebiyat: Orhun yazıtları
Türk edebiyatının bilinen ilk yazılı metinleri, Moğolistan'da Orhun Vadisi'ndeki Göktürk (Orhun) yazıtlarıdır. 8. yüzyılın ilk yarısında dikildiler:
| Yazıt | Yaklaşık tarih | Kim yazdı / kimin ağzından |
|---|---|---|
| Tonyukuk | 720-725 | Vezir Tonyukuk kendi hayatını anlatır |
| Kül Tigin | 732 | Bilge Kağan'ın ağzından, Yollug Tigin yazdı |
| Bilge Kağan | 735 | Yine Yollug Tigin yazdı |
Bu yazıtlar yalnızca tarih belgesi değildir. Kağan halkına seslenir, öğüt verir, Çin'e karşı uyarır; bu yüzden ilk hitabet örneği sayılır. Türk adının geçtiği ilk Türkçe metinlerdir. Göktürk yazısını Danimarkalı dilbilimci Vilhelm Thomsen 1893'te çözdü.
Göktürklerden sonra Uygurlar yerleşik hayata geçti, kâğıt ve kalıpla baskı tekniği kullandı. Uygur döneminden Budist ve Maniheist çeviri metinler ile Irk Bitig adlı fal kitabı kaldı. Yazıtların siyasi tarihini Türk tarihi dersinde göreceksin; burada edebî yanları önemli.
İslamiyet öncesi sözlü şiirin türlerini de bil: koşuk (doğa, aşk ve yiğitlik şiiri, kopuz eşliğinde), sagu (yuğ töreninde ölen için yakılan ağıt), sav (atasözü).
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Kutadgu Bilig
Türklerin İslamiyet'i kabul etmesinden sonra yazılan ilk büyük edebî eser Kutadgu Bilig'dir. Adı “mutluluk veren bilgi” demektir.
- Yazarı Yusuf Has Hacib. Balasagunludur. Eseri 1069-1070'te Kaşgar'da bitirip Karahanlı hükümdarı Tabgaç Buğra Han'a sundu. Hükümdar ona “has hacib” (saray nazırı) unvanını verdi.
- Karahanlı (Hakaniye) Türkçesiyle, aruz ölçüsüyle ve mesnevi biçiminde yazıldı.
- Konusu devlet yönetimi ve iyi insan olmaktır. Bu yüzden bir siyasetname sayılır.
- Dört kahraman dört kavramı simgeler:
| Kahraman | Görevi | Simgelediği |
|---|---|---|
| Kün Togdı | Hükümdar | Adalet (kanun) |
| Ay Toldı | Vezir | Mutluluk (devlet) |
| Ögdülmiş | Vezirin oğlu | Akıl |
| Odgurmış | Zahit, derviş | Akıbet (kanaat) |
Kutadgu Bilig son sınavlarda en az üç kez çıktı (Şubat 2025, Mart 2026, Ağustos 2026). Hep aynı biçimde soruldu: “yazarı kimdir?” ya da “Yusuf Has Hacib'in eseri hangisidir?” Çeldiriciler de çoğunlukla aynı isimlerdi: Kaşgarlı Mahmud, Edip Ahmet, Ahmet Yesevi, Ali Şir Nevai.
Dört Karahanlı dönemi eseri yan yana
Karahanlı döneminin dört eseri sınavda birbirinin çeldiricisidir. Tablo hâlinde ezberle:
| Eser | Yazar | Yüzyıl | Biçim ve dil | Amaç |
|---|---|---|---|---|
| Kutadgu Bilig | Yusuf Has Hacib | 11. | Manzum, aruz, mesnevi | Devlet yönetimi, siyasetname |
| Divanü Lügati't-Türk | Kaşgarlı Mahmud | 11. | Arapça açıklamalı sözlük | Araplara Türkçeyi öğretmek |
| Atabetü'l-Hakayık | Edip Ahmet Yükneki | 12. | Manzum, aruz, dörtlük ve beyit | Ahlak öğüdü, cömertlik, dil tutma |
| Divan-ı Hikmet | Ahmet Yesevi | 12. | Hece ölçüsü, dörtlük | Tasavvufu halka anlatmak |
Divanü Lügati't-Türk hakkında bilmen gerekenler:
- 1072-1074 arasında yazıldı ve Bağdat'ta Abbasi halifesine sunuldu.
- Türkçe kelimeleri Arapça açıklar. İçinde koşuk, sagu ve savlar örnek olarak verildiği için kayıp sözlü edebiyatın da kaynağıdır.
- Türk boylarının yerini gösteren yuvarlak bir dünya haritası içerir.
- Bilinen tek nüshası İstanbul'da, Millet Kütüphanesi'ndedir.
Atabetü'l-Hakayık “hakikatlerin eşiği” demektir; Edip Ahmet onu Dad İspehsalar Muhammed Bey adlı bir komutana sundu. Divan-ı Hikmet'i 3. derste tasavvuf edebiyatıyla birlikte yeniden göreceksin.
Tahmin et
Kaşgarlı Mahmud Türkçeyi öğretmek için yazdığı sözlüğü sence neden Türkçe değil de Arapça açıklamalarla yazdı?
Eserleri ayırt etmenin kısa yolu
Soru kökündeki ipucuna göre cevabı bul:
| Soru kökünde ne var? | Cevap |
|---|---|
| “Mutluluk veren bilgi”, hükümdar, dört kahraman | Kutadgu Bilig |
| Sözlük, Araplar, harita, Abbasi halifesi | Divanü Lügati't-Türk |
| “Hakikatlerin eşiği”, ahlak, cömertlik | Atabetü'l-Hakayık |
| Hikmet, tasavvuf, hece ölçüsü, Pîr-i Türkistan | Divan-ı Hikmet |
| Türkçenin Farsçadan üstünlüğü, Çağatayca | Muhakemetü'l-Lügateyn (Ali Şir Nevai) |
Rehber olarak bu eserleri anlatırken bir bağ kurabilirsin: Kutadgu Bilig ve Divanü Lügati't-Türk aynı yıllarda, Anadolu'nun kapıları Malazgirt'le (1071) açılırken yazıldı.
Kendi cümlelerinle anlat
Kutadgu Bilig ile Divanü Lügati't-Türk arasındaki temel farkı kendi cümlelerinle anlat.