Erken Hristiyan ve Bizans sanatı
Batı Roma İmparatorluğu 476'da yıkıldı. Tarihçiler bu yılı İlk Çağ'ın sonu, Orta Çağ'ın başı sayar. Orta Çağ sanatının ana konusu dindir ve en büyük sanat hamisi kilisedir.
Erken Hristiyan sanatı: Hristiyanlık yasakken inananlar Roma'nın yer altı mezarlarında (katakomp) toplandı. Duvarlarına iyi çoban, balık, kuş gibi simgeler çizdiler. 313'te din serbest kalınca kiliseler Roma'nın bazilika planını benimsedi: uzun bir orta nef, iki yanda yan nefler, ucunda yarım daire apsis. Kiliseye batıdaki enine giriş holünden, narteksten girilir; esas ibadetin yapıldığı ana mekâna naos denir, sunak ise neflerin bitimindeki apsiste durur. Batı'da bazilikaya orta nefi dik kesen enine bir kol (transept) eklenince plan Latin haçı biçimini aldı.
Bizans sanatı üç türde parladı:
- Mozaik: Altın zeminli, parıltılı duvar mozaikleri. Ravenna'daki San Vitale'de İmparator Iustinianus ve Theodora'yı gösteren mozaikler bunların en ünlüleridir.
- İkona: Ahşap pano üzerine, çoğu kez tempera ile yapılan taşınabilir kutsal resim.
- Fresk: Kapadokya kaya kiliseleri ve İstanbul'daki Kariye (Khora) bu türün Türkiye'deki başlıca örnekleridir.
Ayasofya, Kariye ve ikonoklazma tartışması Helen, Roma ve Bizans kursunda ayrıntılı anlatılıyor.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Romanesk: kale gibi kiliseler
Romanesk (Roma'ya benzer) üslup, 11. ve 12. yüzyıllarda Avrupa'ya yayıldı. Hac yolları, manastır tarikatları ve Haçlı Seferleri kilise yapımını hızlandırdı. Romanesk kiliseyi bir kaleye benzetebilirsin:
- Kalın, masif duvarlar ve ağır payeler
- Yuvarlak (yarım daire) kemerler ve beşik tonozlar
- Küçük pencereler, bu yüzden loş iç mekân
- Giriş kapısının üstündeki alınlıkta (timpanon) çoğunlukla Son Yargı kabartması
- Simetri sağlayan çan kuleleri
Ünlü örnekler: Fransa'daki Cluny Manastırı, İtalya'daki Pisa Katedrali ve onun ayrı duran çan kulesi, yani Pisa'nın Eğik Kulesi. Kule yapımı sırasında yumuşak zemin yüzünden eğilmeye başladı.
Romanesk kiliselerde resim ve kabartma süs için değil, okuma bilmeyen halka dini öğretmek için yapıldı.
Gotik: ışığa uzanan katedraller
Gotik üslup 12. yüzyılın ortasında Fransa'da doğdu ve 15. yüzyıla kadar bütün Avrupa'ya yayıldı. İlk örneği, başrahip (abbé) Suger'in yeniden yaptırdığı Saint-Denis kilisesidir. Adını sonradan İtalyan Rönesans hümanistleri verdi: bu üslubu kaba buldular ve Roma'yı yağmalayan barbar Gotlara benzettiler. Orta Çağ'da ona “Fransız işi” (opus francigenum) deniyordu.
| Öğe | İşlevi |
|---|---|
| Sivri kemer | Yükü daha dik aktarır, yapı yükselir |
| Kaburgalı tonoz | Tavan ağırlığını belirli noktalara toplar |
| Uçan payanda | Dışarıdan kemerle tonozu destekler, duvar incelir |
| Gül pencere (rozas) | Cephedeki büyük yuvarlak, renkli pencere |
| Vitray | Kurşun şeritlerle birleştirilmiş renkli camlardan resimli pencere |
| Gargoyle | Çatıdaki yağmur suyunu duvardan uzağa atan, canavar biçimli çörten |
Ünlü Gotik katedraller: Paris Notre-Dame (1163'te başlandı, 2019 yangınından sonra Aralık 2024'te yeniden açıldı), Chartres (uçan payandaları ve özellikle vitraylarıyla ünlü), Reims, Amiens, Almanya'da Köln, İtalya'da Milano Katedrali, Avusturya'da Viyana'nın simgesi Stephansdom ve Çekya'da Prag Kalesi'ndeki Aziz Vitus Katedrali.
Tahmin et
Gotik katedralin duvarları Romanesk kiliseden çok daha ince olduğu hâlde neden yıkılmadı? Tahmin et.
Rönesans'a giden yol: Giotto
Gotik dönemde İtalya vitraydan çok ikona ve fresk geleneğini sürdürdü. 14. yüzyılda Floransalı Giotto bu geleneği kökten değiştirdi:
- Dinî sahneleri altın yaldız zeminden kurtarıp gerçek bir mekâna yerleştirdi.
- Figürlere hacim ve ağırlık verdi, sahnelere derinlik kattı.
- Yüzlere acı, keder, sevinç gibi okunabilir duygular yerleştirdi.
En ünlü eserleri Padova'daki Scrovegni Şapeli ve Assisi'deki San Francesco Kilisesi freskleridir. Giotto'nun ölümünden yaklaşık bir yüzyıl sonra Floransa'da Rönesans çiçek açacaktı.
Sunak resimleri çoğu kez menteşeli levhalardan oluşurdu: iki parçalısına diptikon, ortadaki levha ve iki yan kanattan oluşan üç parçalısına triptikon, çok levhalısına poliptikon denir.
Kendi cümlelerinle anlat
Giotto neden hâlâ Gotik dönemde yaşadığı hâlde Rönesans'ın habercisi sayılır? Kendi cümlelerinle anlat.