Jeolojik zaman ve Anadolu'nun doğuşu
Rehber adayının eğitim programındaki derslerden biri “Türkiye'nin flora ve faunası, doğa tarihi”dir. Flora ve faunayı önceki derslerde gördün; bu ders işin doğa tarihi yanını, yani taşların ve fosillerin anlattığı geçmişi ele alır.
Dünya yaklaşık 4,57 milyar yaşındadır. Canlıların bol fosil bıraktığı son dönem Fanerozoyik, üç zamana ayrılır:
| Zaman | Yaklaşık yaş | Bu derste ya da içinde neler var? |
|---|---|---|
| Paleozoyik | 570-250 milyon yıl önce | Kambriyen'den Permiyen'e altı devir |
| Mesozoyik | 250-66 milyon yıl önce | Kemaliye'nin Triyas-Kretase kireç taşları, MTA müzesindeki dev ammonit |
| Senozoyik | 66 milyon yıl önce-günümüz | Çankırı-Çorum'daki dev gergedan, Kula volkanları, Kuvaterner buzullaşması |
Tortul katmanlarda üstteki katman alttakinden gençtir (süperpozisyon ilkesi). Mutlak yaş ise radyoaktif elementlerin bozunmasıyla ölçülür.
Anadolu'yu levhalar biçimlendirdi. Geç Kretase'den beri Arap-Afrika levhaları kuzeye, Avrasya'ya doğru yaklaşır. Aradaki Neotetis okyanusu kapandı ve Toroslar bu sıkışmayla yükseldi. Arap levhası Doğu Anadolu'da Avrasya ile kıta-kıta çarpışması yaşadı. Sıkışan Anadolu levhası iki büyük fay boyunca batıya kaçar:
- Kuzey Anadolu Fayı (KAF): sağ yanal doğrultu atımlı fay
- Doğu Anadolu Fayı (DAF): sol yanal doğrultu atımlı fay; ana kolu Karlıova ile Antakya arasında yaklaşık 580 km
İki fay Karlıova'da (Bingöl) birleşir. Batıya kayan levha Ege ve Kıbrıs dalma-batma zonlarında Afrika levhasının üzerine itilir. Bu faylar büyük depremler üretir: 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremleri DAF üzerinde oldu.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Yer şekillerini yapan süreçler: kısa bir bağlantı
Volkanizma, karst, traverten ve buzul şekillerini önceki derslerde ayrıntısıyla gördün. Burada bunların doğa tarihine ne kattığına bak:
| Süreç | Ayrıntısı | Doğa tarihine katkısı |
|---|---|---|
| Volkanizma | Yer şekilleri ve dağlar | Kula'da üç evre: 1,7 milyon yıl önce kalın bazalt örtüleri, 200-130 bin yıl önce koniler, 30 bin ile 2600 yıl önce genç “divlit” konileri |
| Karst | Mağaralar ve travertenler | Mağaralar fosil ve insan izlerini saklar; Antalya'daki Zeytintaşı ve Kocain mağaraları tabiat anıtıdır |
| Traverten | Mağaralar ve travertenler | Sivas'taki Sıcak Çermik travertenlerinin çatlak dolgularında at (Equus) ve boynuzlu geviş getirenlere ait, 43 bin yıldan yaşlı kemikler bulundu |
| Buzul | Yer şekilleri ve dağlar | Kuvaterner'de buzullar defalarca ilerleyip geriledi; yer şekilleri dersinde gördüğün sirk ve buzul gölleri bu dönemin izidir |
Fosil yatakları ve ayak izleri
Kula ayak izleri (Manisa), Çakallar volkanının püskürttüğü hidrovolkanik küle basılmıştır. 2019'da iki ayrı yöntemle yapılan tarihlendirme, püskürmenin ve izlerin yaklaşık 4700 yıl önceye, yani Tunç Çağı'na ait olduğunu gösterdi. Yakındaki Kanlıkaya kaya resminde kırmızı boyayla çizilmiş dairesel şeklin lav püskürten Çakallar konisini gösterdiği düşünülür. Bu yorum doğruysa burası, insanların bir volkan püskürmesine tanık olduğu bilinen en eski yerdir.
Tahmin et
Kula'daki insan ayak izleri sence buzul çağından mı, yoksa çok daha yakın bir dönemden mi kalmadır?
Çankırı-Çorum Havzası, Türkiye'nin en büyük Senozoyik havzalarından biridir. Geç Oligosen yaşlı Kızılırmak Formasyonu'nda gelmiş geçmiş en büyük kara memelisi olan dev gergedan Paraceratherium (Baluchitherium) bulundu. Bu, dev gergedanın Türkiye'deki ilk kaydıdır; buluntular MTA'nın müzesinde korunur.
Kemaliye (Erzincan), Fırat'ın Karasu kolu kıyısındadır. Çevresindeki Munzur kireç taşı ile Kemaliye formasyonu; rudist, mercan, deniz kestanesi, megalodont ve foraminifer gibi deniz canlılarının fosilleriyle doludur. Bugün dağ olan bu kayalar bir zamanlar deniz tabanıydı. İlçedeki Prof. Dr. Ali Demirsoy Doğa Tarihi Müzesi yöreden toplanan kayaç, fosil ve canlı örneklerini sergiler.
MTA Şehit Cuma Dağ Tabiat Tarihi Müzesi (Ankara) 7 Şubat 1968'de açıldı, 2003'te bugünkü binasına taşındı. Yaklaşık 185 milyon yıllık dev ammonit, yaklaşık 3500 yıllık Maraş fili iskeleti, dev gergedan buluntuları ve 1974'te Beypazarı'nda vurulan bilinen son Anadolu panteri burada sergilenir.
Jeopark ve tabiat anıtı
Jeopark kavramını ve Türkiye'nin tek UNESCO Küresel Jeoparkı Kula-Salihli'yi korunan alanlar dersinde gördün. Jeopark, Kula ve Salihli ilçelerinin tamamını kapsar ve Gediz Grabeni'nin ortası ile İç Batı Anadolu platolarının batısında yer alır. 2013'te ağa katıldı, en son 2023'te yeniden onaylandı.
Tabiat anıtı ise tek bir doğal unsuru ya da küçük bir alanı korur. Türkiye'deki 111 tabiat anıtının (2026) çoğu ulu ağaçtır, ama jeolojik olanlar rehber için ayrı bir rota oluşturur:
| Tabiat anıtı | İl | İlan yılı |
|---|---|---|
| Kula Peribacaları | Manisa | 2012 |
| Osmancalı Fosil Ormanı | Manisa | 2024 |
| Narman Peri Bacaları | Erzurum | 2018 |
| Güzelcehisar Bazalt Sütunları | Bartın | 2017 |
| Hassa Lav Tüpü Mağaraları | Hatay | 2019 |
| Meke Gölü | Konya | 1998 |
| Dilimkayalar | Tokat (Niksar) | 2026 |
Anadolu neden bir endemizm sıcak noktası?
Endemik türleri önceki derste gördün. Burada sorunun “neden” yanına bakalım. Doğa tarihi bu sorunun cevabıdır:
- Kavşak konumu. Bitki bilimciler dünyayı 37 bitki coğrafyası bölgesine ayırır; bunların üçü (Avrupa-Sibirya, Akdeniz, İran-Turan) Türkiye'de kesişir.
- Üç sıcak nokta. Dünyadaki 34 biyoçeşitlilik sıcak noktasından üçü (Kafkasya, Akdeniz, İran-Anadolu) Türkiye'dedir. Üç sıcak noktanın kesiştiği başka ülkeler Güney Afrika ve Çin'dir.
- Parçalı yer şekilleri. Levha hareketlerinin yükselttiği dağlar, ovalar, çöküntüler, bozkırlar ve kumullar farklı yaşam alanları yaratır; endemik bitkiler bu çeşitlilik içinde gelişir.
Sonuç: Türkiye'de 3000'den fazla bitki türü endemiktir. Omurgasızlarda yaklaşık 19 bin türün 4 bine yakını, omurgalılarda ise 70'i balık olmak üzere 100'den fazla tür endemiktir.
Kendi cümlelerinle anlat
Bir turist “Anadolu'da neden bu kadar çok endemik bitki var?” diye soruyor. Doğa tarihiyle bağlantı kurarak kısaca açıkla.