Hukuk neden dallara ayrılır?
Bu kursta gördüğün her kural, 6326 sayılı Kanun'dan 2863 sayılı Kanun'a kadar, daha geniş bir hukuk düzeninin parçasıdır. Bir kuralın hangi dala girdiğini bilmek, kimin karar vereceğini ve uyuşmazlığın nerede çözüleceğini gösterir.
Hukuk iki büyük dala ayrılır. Ölçüt ilişkinin taraflarıdır:
| Kamu hukuku | Özel hukuk | |
|---|---|---|
| Taraflar | Devlet ya da kamu kurumu üstün yetkiyle taraftır | Taraflar eşittir (kişiler, şirketler) |
| Dallar | Anayasa, idare, ceza, vergi hukuku, devletler genel hukuku | Medeni hukuk, borçlar hukuku, ticaret hukuku, milletlerarası (devletler) özel hukuk |
| Turizmden örnek | Bakanlığın ruhsatname vermesi, rehbere geçici men cezası, 2863 sayılı Kanun'daki kaçakçılık suçu | Rehberle acenta arasındaki hizmet sözleşmesi, otelin turistle yaptığı konaklama sözleşmesi |
Her dal bu ikiliğe tam oturmaz. İş hukuku ve sosyal güvenlik hukuku, hem işçi ile işveren arasındaki sözleşmeyi hem de devletin bu ilişkiye koyduğu zorunlu kuralları içerdiği için karma dallar sayılır. 4857 sayılı İş Kanunu'na tabi çalışan bir rehber bu alana girer.
Adına aldanma: devletler özel hukuku, yani milletlerarası özel hukuk, yabancılık unsuru taşıyan özel hukuk ilişkilerini düzenler; bu yüzden kamu hukuku değil özel hukuktur. Yabancı bir turistle yapılan sözleşmeye hangi ülkenin hukukunun uygulanacağı bu alanın sorusudur.
Cevapla, yolun devamı açılsın
1 bölüm kaldı
Normlar hiyerarşisi
Hukuk kuralları aynı güçte değildir. Bir basamak gibi dizilirler ve alttaki kural üsttekine aykırı olamaz. Buna normlar hiyerarşisi denir.
| Basamak | Kim çıkarır? | Bilmen gereken |
|---|---|---|
| 1. Anayasa | Kurucu iktidar, değişikliği TBMM ve gerekirse halkoylaması | Yasama, yürütme ve yargıyı, idareyi ve kişileri bağlar. “Kanunlar Anayasaya aykırı olamaz” (md. 11) |
| 2. Kanun | TBMM | Usulüne göre yürürlüğe konan milletlerarası antlaşmalar da kanun hükmündedir (md. 90) |
| 3. Cumhurbaşkanlığı kararnamesi | Cumhurbaşkanı | Yalnızca yürütme yetkisine ilişkin konularda çıkar. Temel haklar ve kanunda açıkça düzenlenen konular kararnameyle düzenlenemez (md. 104) |
| 4. Yönetmelik | Cumhurbaşkanı, bakanlıklar ve kamu tüzelkişileri | Kanunların ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin uygulanmasını sağlamak üzere ve onlara aykırı olmamak şartıyla çıkar (md. 124) |
| 5. Genelge | Bakanlık ya da başka bir üst idari makam | Uygulamayı birleştirmek için astlara verilen yazılı talimattır. Anayasa'da düzenlenmez, en alt basamaktır |
İki kural sınavda en çok tuzak olur. Birincisi, kanun ile Cumhurbaşkanlığı kararnamesi farklı hüküm içerirse kanun uygulanır; TBMM aynı konuda kanun çıkarırsa kararname hükümsüz olur (md. 104). İkincisi, 2017 Anayasa değişikliğiyle kanun hükmünde kararname (KHK) ve tüzük kaldırıldı; eski notlarda gördüğün bu iki basamak artık yoktur.
Kanunların ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin Anayasa'ya uygunluğunu Anayasa Mahkemesi denetler (md. 148). Mahkemenin kararları herkesi bağlar (md. 153).
Tahmin et
Kültür ve Turizm Bakanlığı, rehberlerin çalışma kartı süresini iki yıl olarak belirleyen bir yönetmelik çıkarsa, ama 6326 sayılı Kanun kartın bir yıl geçerli olduğunu söylese hangisi uygulanır? Tahmin et.
Hukukun kaynakları
Hâkim bir davada hangi kurala bakacağını nereden bilir? 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 1. maddesi sırayı verir:
- Kanun, sözüyle ve özüyle değindiği bütün konularda uygulanır.
- Kanunda uygulanabilir hüküm yoksa hâkim örf ve âdet hukukuna göre karar verir.
- O da yoksa hâkim, kendisi kanun koyucu olsaydı nasıl bir kural koyacak idiyse ona göre karar verir.
- Hâkim karar verirken bilimsel görüşlerden ve yargı kararlarından yararlanır.
Bu sıra kaynakları ikiye ayırır:
| Asıl (bağlayıcı) kaynaklar | Yardımcı kaynaklar |
|---|---|
| Yazılı hukuk: Anayasa, kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, yönetmelik ve öteki düzenleyici işlemler | Yargı kararları (içtihat): mahkemelerin benzer olaylarda verdiği kararlar |
| Yazısız hukuk: örf ve âdet hukuku | Doktrin (öğreti): hukuk bilim insanlarının kitap ve makalelerdeki görüşleri |
| Hâkimin kanun boşluğunu doldururken koyduğu kural |
Yardımcı kaynaklar hâkimi kural olarak bağlamaz; hâkime yol gösterir. Bunun önemli istisnası Anayasa Mahkemesi kararlarıdır: Anayasa md. 153'e göre yasama, yürütme ve yargı organlarını, idareyi ve herkesi bağlar.
Kendi cümlelerinle anlat
Bir arkadaşın “Yargıtay kararları da kanun gibidir, hâkim onlara uymak zorundadır” diyor. Hukukun kaynakları açısından ona ne söylersin?